شوخیای که جدی شد؛ تنگه هرمز قلمروی آمریکا میشود؟
ترامپ برای تنگه هرمز نقشه کشید؛ جمهوری اسلامی: توهمت را اصلاح میکنیم.
تنگه هرمز بار دیگر به نقطه برخورد مستقیم تهران و واشینگتن تبدیل شده است؛ دونالد ترامپ با انتشار تصویری در تروث سوشال، این آبراه راهبردی را «قلمرو جدید ایالات متحده» خواند، در حالی که مقامهای جمهوری اسلامی همزمان از بسته ماندن تنگه هرمز تا اجرای مجموعهای از تعهدات آمریکا خبر دادهاند. کاظم غریبآبادی این ادعای ترامپ را «توهم» دانست و محمدباقر قالیباف نیز اعلام کرد بازگشایی تنگه هرمز به رفع محاصره، لغو تحریم نفتی و توقف عملیات نظامی آمریکا و متحدانش گره خورده است.
ترامپ چه چیزی درباره تنگه هرمز منتشر کرد؟
دونالد ترامپ، روز سهشنبه ۲۷ مرداد، تصویری از منطقه خلیج فارس، بخشهایی از ایران و دریای عمان منتشر کرد که در آن محدوده تنگه هرمز مشخص شده و بالای نقشه عبارت «قلمرو جدید ایالات متحده» قرار گرفته بود.
این اقدام در ادامه مواضع اخیر رئیسجمهوری آمریکا درباره تنگه هرمز انجام شد. ترامپ پیشتر نیز گفته بود ایده اعلام این آبراه بهعنوان قلمرو آمریکا را دنبال میکند. وبسایت آکسیوس گزارش داده بود که ترامپ در بحبوحه بنبست مذاکرات ایران و آمریکا، ایده تبدیل تنگه هرمز به «قلمرو» آمریکا را دوباره مطرح کرده است.
با این حال، نکته مهم این است که انتشار این تصویر بهخودیخود به معنای تغییر حقوقی حاکمیت بر تنگه هرمز نیست. بر اساس کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل، وضعیت حقوقی آبراههای مورد استفاده برای کشتیرانی بینالمللی تابع قواعد مشخص حقوق دریاست و حاکمیت یا صلاحیت کشورهای ساحلی با انتشار یک نقشه یا اعلام سیاسی یک کشور دیگر تغییر نمیکند.
پاسخ ایران به ادعای «تنگه هرمز قلمروی جدید آمریکا»
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه، در واکنش به تصویر منتشرشده از سوی ترامپ، موضعی تند گرفت.
او اعلام کرد: «بهزودی توهم ترامپ در خصوص تنگه هرمز یا اصلاح میشود یا توهمات این متوهم را اصلاح خواهیم کرد.»
غریبآبادی پیشتر نیز در واکنش به مواضع ترامپ گفته بود همانطور که رئیسجمهوری آمریکا نام خلیج فارس را به شکل صحیح به کار برد، درباره تنگه هرمز نیز موضع او اصلاح خواهد شد. ایسنا و رسانههای داخلی این اظهارات را بهعنوان واکنش رسمی معاون وزیر خارجه به ادعای تازه ترامپ منتشر کردهاند.
بنابراین، تهران این اقدام ترامپ را صرفاً یک اظهار نظر معمولی درباره کشتیرانی نمیبیند؛ بلکه آن را در چارچوب مناقشه گستردهتر بر سر کنترل و مدیریت تنگه هرمز ارزیابی میکند.
قالیباف: تنگه هرمز تا اجرای شروط ایران باز نمیشود
همزمان با جنجال مربوط به نقشه ترامپ، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، موضع ایران درباره بازگشایی تنگه هرمز را روشنتر کرد.
قالیباف اعلام کرد تا زمانی که محاصره دریایی بنادر ایران رفع نشود، اموال بلوکهشده ایران آزاد نشود، تحریم نفتی پایان نیابد و تهدیدها و عملیات نظامی در همه جبههها متوقف نشود، تنگه هرمز باز نخواهد شد. ایرنا نیز همین مجموعه شروط را محور اظهارات رئیس مجلس اعلام کرده است.
به این ترتیب، موضوع تنگه هرمز دیگر صرفاً یک اختلاف بر سر عبور کشتیها نیست؛ بلکه به یکی از اصلیترین اهرمهای چانهزنی در مذاکرات ایران و آمریکا تبدیل شده است.
قالیباف همچنین گفت فرصت ایجادشده پس از تفاهمنامه و آتشبس ایران و آمریکا، برای افزایش تابآوری اقتصادی و بازسازی توان دفاعی جمهوری اسلامی مورد استفاده قرار گرفته است.
چرا تنگه هرمز به اهرم اصلی مذاکرات ایران و آمریکا تبدیل شده است؟
اهمیت تنگه هرمز در این بحران از موقعیت جغرافیایی آن فراتر رفته است. این آبراه یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و اختلال در عبور نفتکشها مستقیماً بازار انرژی، هزینه حملونقل و قیمت نفت را تحت تأثیر قرار میدهد.
رویترز گزارش داده است که تصمیم تهران برای بسته نگه داشتن تنگه هرمز تا زمان اجرای شروط توافق موقت، همزمان با کاهش امیدها به توافق صلح میان ایران و آمریکا، نگرانی بازار انرژی را افزایش داده است. قیمت نفت برنت نیز در معاملات روز سهشنبه به محدوده ۹۱ دلار رسید و به بالاترین سطح چند هفته اخیر نزدیک شد.
از سوی دیگر، والاستریت ژورنال در روزهای اخیر گزارش داده بود که حتی با وجود ادعای کنترل آمریکا، تردد کشتیها در تنگه هرمز بهشدت کاهش یافته و تعداد محدودی از کشتیها حاضر به عبور از این آبراه هستند. این مسئله نشان میدهد کنترل نظامی با «کنترل واقعی جریان کشتیرانی» الزاماً یکسان نیست.
پشت پرده اختلاف ایران و آمریکا بر سر تنگه هرمز چیست؟
ماجرای جدید ترامپ را نمیتوان جدا از شکست روند مذاکرات ایران و آمریکا بررسی کرد.
تفاهم موقت ایران و آمریکا قرار بود مسیر مذاکرات گستردهتر را باز کند، اما اختلاف بر سر نحوه بازگشایی تنگه هرمز، تحریمهای نفتی، محاصره دریایی و تضمینهای مورد درخواست ایران عملاً به یکی از گرههای اصلی تبدیل شد. رویترز گزارش داده است که تفاهم موقت ۱۷ ژوئن برای باز کردن مسیر مذاکرات و حل مسئله تنگه هرمز طراحی شده بود، اما اختلافات درباره کنترل این آبراه راهبردی مانع پیشرفت آن شد.
در همین شرایط، ترامپ بهجای آنکه صرفاً درباره بازگشت کشتیرانی مذاکره کند، ادبیات «کنترل» و حتی «قلمرو آمریکا» را مطرح کرده است؛ ادبیاتی که از نگاه تهران میتواند نشانه تلاش واشینگتن برای تبدیل دسترسی به تنگه هرمز به یک امتیاز ژئوپلیتیکی بلندمدت باشد.
یک تناقض مهم در روایت آمریکا
در روزهای گذشته، گزارشهایی منتشر شده بود که یک مقام آمریکایی اظهارات ترامپ درباره تبدیل تنگه هرمز به قلمرو آمریکا را شوخی توصیف کرده است. اما اکنون انتشار تصویری با عنوان «قلمرو جدید ایالات متحده» بار دیگر این موضوع را به سطح رسمیتری از نمایش سیاسی کشانده است.
از سوی دیگر، ترامپ پیشتر گفته بود از این ایده خوشش میآید. بنابراین حتی اگر واشینگتن قصد حقوقی برای الحاق تنگه هرمز نداشته باشد، تکرار این ادعا نشان میدهد مسئله برای دولت ترامپ دست کم به یک ابزار فشار سیاسی و رسانهای تبدیل شده است.
تحلیل و بررسی؛ آیا احتمال جنگ مجدد ایران و آمریکا بالا رفته است؟
آنچه اکنون در تنگه هرمز رخ میدهد، لزوماً به معنای آغاز فوری یک جنگ مجدد ایران و آمریکا نیست؛ اما نشانههای افزایش فشار متقابل کاملاً جدی است.
از یک طرف، تهران بازگشایی تنگه هرمز را به امتیازات مشخص اقتصادی و امنیتی گره زده است. از طرف دیگر، واشینگتن خواهان بازگشت جریان کشتیرانی بدون پذیرش کامل شروط ایران است. همین تضاد، احتمال طولانی شدن بحران را افزایش میدهد.
رویترز گزارش داده که امید به توافق ایران و آمریکا کاهش یافته و تهران موضع نظامی تهاجمیتری اتخاذ کرده است. در همین حال، ترامپ نیز درباره عدم تمدید تفاهم موقت موضع سختتری گرفته است.
به همین دلیل، احتمال حمله مجدد آمریکا به ایران را نمیتوان از فضای کنونی حذف کرد؛ اما شواهد موجود بهتنهایی برای نتیجهگیری درباره تصمیم قطعی واشینگتن برای حمله کافی نیست. آنچه فعلاً روشن است، افزایش فشار اقتصادی، تهدید نظامی و جنگ لفظی بر سر تنگه هرمز است.
از سوی دیگر، هرگونه حمله مجدد اسرائیل به ایران نیز میتواند معادله تنگه هرمز را پیچیدهتر کند؛ زیرا در صورت گسترش جنگ ایران و اسرائیل، تنگه میتواند بار دیگر به نقطه اتصال بحران نظامی، انرژی و کشتیرانی تبدیل شود.
تنگه هرمز؛ مسئلهای فراتر از یک آبراه
اهمیت اصلی موضع جدید ترامپ در این است که مناقشه بر سر تنگه هرمز را از یک اختلاف موقت درباره کشتیرانی به یک نزاع ژئوپلیتیکی گستردهتر تبدیل میکند.
از نگاه آمریکا، تضمین عبور کشتیها و جلوگیری از اختلال در بازار انرژی یک هدف راهبردی است. از نگاه ایران، بازگشایی تنگه بدون دریافت امتیازات اقتصادی و امنیتی به معنای از دست دادن یکی از معدود اهرمهای فشار تهران در مذاکرات ایران و آمریکا خواهد بود.
این تقابل باعث شده تنگه هرمز همزمان سه نقش داشته باشد: اهرم نظامی، ابزار مذاکره و شاخص بازار انرژی.
به همین دلیل، هر تحول تازه در این آبراه میتواند بهسرعت روی قیمت نفت، هزینه حملونقل دریایی، بازارهای مالی و حتی تصمیمات سیاسی آمریکا و کشورهای منطقه اثر بگذارد. رویترز نیز تأکید کرده که بسته ماندن تنگه هرمز، در کنار کاهش چشمانداز توافق، فشار تازهای بر بازار جهانی انرژی وارد کرده است.
جمعبندی؛ تنگه هرمز وارد مرحله تازهای شد
ترامپ با انتشار نقشهای که تنگه هرمز را «قلمرو جدید ایالات متحده» معرفی میکند، بار دیگر حساسترین نقطه اختلاف میان تهران و واشینگتن را به صدر اخبار بازگرداند؛ اما این اقدام بهتنهایی هیچ تغییر حقوقی در وضعیت تنگه ایجاد نمیکند. در مقابل، تهران صریحتر از گذشته اعلام کرده است که بازگشایی تنگه هرمز را به رفع محاصره، آزادی داراییهای بلوکهشده، پایان تحریم نفتی و توقف عملیات نظامی مشروط کرده است.
اکنون آینده تنگه هرمز بیش از آنکه فقط به تحولات دریایی وابسته باشد، به مسیر مذاکرات ایران و آمریکا و میزان آمادگی دو طرف برای عقبنشینی از شروط خود گره خورده است. اگر این مسیر دیپلماتیک دوباره شکست بخورد، احتمال تشدید رویارویی و افزایش فشار نظامی و اقتصادی بیشتر خواهد شد.
ارسال نظر