تغییر شکل میانجی‌گری برای پایان جنگ ایران و آمریکا
جزئیات دیدار محسن رضایی و جی‌دی ونس؛ تحریم‌های ایران لغو و پول‌های مسدودشده برگردانده می‌شوند!
قطر در آستانه میزبانی دیدار ونس و محسن رضایی؛ سه مسیر تازه برای پایان جنگ ایران و آمریکا فعال شد.
در شرایطی که نشانه‌های تازه‌ای از تلاش برای مهار جنگ ایران و آمریکا دیده می‌شود، خبر احتمال دیدار جی‌دی ونس و محسن رضایی در قطر توجه‌ها را به خود جلب کرده است. ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، از برنامه‌ریزی برای این نشست در هفته آینده خبر داده؛ هم‌زمان، نخست‌وزیر عراق نیز در سفری اعلام‌نشده به تهران با محمدباقر قالیباف دیدار کرده است. کنار هم قرار گرفتن این تحولات یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: آیا میانجی‌گری‌های منطقه‌ای در حال آماده‌سازی مسیر تازه‌ای برای توافق تهران و واشنگتن هستند یا دو طرف هنوز بر سر پیش‌شرط‌های مذاکره فاصله زیادی دارند؟
اهمیت خبر دیدار محسن رضایی و جی‌دی ونس فقط به احتمال ملاقات دو مقام ایرانی و آمریکایی محدود نمی‌شود. هم‌زمانی آن با سفر نخست‌وزیر عراق به تهران و دیدار او با محمدباقر قالیباف نشان می‌دهد چند مسیر دیپلماتیک منطقه‌ای برای جلوگیری از ادامه درگیری‌ها فعال شده‌اند. با این حال، هنوز نشانه‌ای از توافق نهایی تهران و واشنگتن بر سر شرایط پایان جنگ وجود ندارد.
دیدار محسن رضایی و جی‌دی ونس در قطر؛ اعلام مهم رئیس سازمان اطلاعات ترکیه
به گزارش رسانه‌های منتشرکننده اظهارات ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، قطر هفته آینده میزبان دیدار جی‌دی ونس و محسن رضایی خواهد بود. کالین این ملاقات را فرصتی مهم برای ایجاد گشایش در مذاکرات ارزیابی کرده است.
او در سخنرانی خود با موضوع ضرورت شکل‌گیری یک قرارداد اجتماعی منطقه‌ای جدید در خاورمیانه، تلاش‌های رجب طیب اردوغان برای حفظ مسیر دیپلماسی و ارتباط با دونالد ترامپ را از عوامل مؤثر در شکل‌گیری این روند دانست.
نقش قطر نیز در این میان قابل توجه است. نخست‌وزیر این کشور طی روزهای گذشته به تهران سفر کرده و قرار است با دونالد ترامپ و جی‌دی ونس در واشنگتن دیدار کند.
خبرگزاری رویترز در گزارش ۹ نوامبر خود تأیید کرده است که شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، پس از سفر به تهران، با ترامپ و ونس در واشنگتن ملاقات خواهد کرد. این خبر نشان می‌دهد تماس‌های سطح بالای قطر با هر دو طرف همچنان ادامه دارد.
البته باید میان اعلام کالین و تأیید رسمی ملاقات محسن رضایی و جی‌دی ونس تفاوت قائل شد. تا زمان انتشار این گزارش تأیید مستقلی از سوی تهران، واشنگتن یا دوحه درباره قطعی شدن دیدار ونس و رضایی منتشر نشده است.
طرح هفت‌ماده‌ای ترکیه برای توافق ایران و آمریکا چیست؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های اظهارات رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، اشاره به تلاش آنکارا و میانجی‌های منطقه‌ای برای پیشبرد یک طرح هفت ماده‌ای است.
بر اساس جزئیاتی که در روایت منتشرشده از سخنان کالین آمده، این طرح بر نوعی مبادله تعهدات میان ایران و آمریکا استوار است.
در یک سوی این پیشنهاد از ایران انتظار می‌رود متعهد شود به سمت تولید سلاح هسته‌ای نرود، همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را برای آغاز مذاکرات هسته‌ای جداگانه از سر بگیرد و درباره رفع محدودیت‌های تردد در تنگه هرمز اقدام کند.
در سوی دیگر، رفع تحریم‌ها و آزادسازی منابع مالی مسدودشده ایران به‌عنوان امتیازهای مورد انتظار تهران مطرح شده‌اند.
با این حال، هنوز متن رسمی و کامل هفت ماده این طرح منتشر نشده و نمی‌توان جزئیات اعلام‌شده را یک توافق مورد پذیرش دو طرف دانست.
کالین درباره مهم‌ترین مانع پیش روی این پیشنهاد نیز تأکید کرده است:
«در حال حاضر مسئله اصلی این است که چه کسی باید گام نخست را بردارد و توالی اقدامات به چه صورت باشد؛ ما در چنین نقطه‌ای قرار داریم.»
این جمله در واقع به یکی از پیچیده‌ترین اختلافات مذاکرات ایران و آمریکا اشاره دارد: تهران خواهان دریافت تضمین‌ها و امتیازهای اولیه است، در حالی که واشنگتن می‌خواهد موضوع هسته‌ای از ابتدای روند مذاکرات در دستور کار قرار بگیرد.
چرا روایت ترکیه با موضع رسمی ایران تفاوت دارد؟
برای درک دشواری توافق ایران و آمریکا باید پیشنهاد مطرح‌شده از سوی میانجی‌های ترکیه‌ای را از شروط رسمی تهران تفکیک کرد.
خبرگزاری رویترز در ۶ نوامبر به نقل از یک مقام ارشد ایرانی گزارش داد که تهران پیشنهادی هسته‌ای از طریق قطر به آمریکا ارسال کرده، اما بررسی و مذاکره درباره آن را به برآورده شدن هفت خواسته ایران مشروط کرده است.
محسن رضایی نیز در جریان سفر به روسیه گفته بود: «تا زمانی که آمریکایی‌ها شروط هفت‌گانه ما را اجرا نکنند، نه تنگه هرمز را باز می‌کنیم و نه مذاکره‌ای خواهیم داشت.»
در این میان، رفع تحریم‌های آمریکا، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و پرداخت غرامت جنگی از جمله خواسته‌های مطرح‌شده تهران بوده‌اند. در مقابل، واشنگتن اصرار دارد مسائل هسته‌ای از همان مراحل ابتدایی مذاکرات بررسی شوند.
بنابراین، طرح هفت ماده‌ای مورد اشاره کالین را نباید با شروط هفت‌گانه ایران یکی دانست. اولی چارچوبی است که از سوی میانجی‌های منطقه‌ای مطرح شده و دومی مجموعه مطالبات تهران از واشنگتن است.
همین تفاوت نشان می‌دهد مسئله فقط رسیدن دو طرف به یک توافق کلی برای توقف جنگ نیست؛ بلکه ترتیب اجرای تعهدات و میزان امتیازهایی که هر طرف پیش از آغاز مذاکرات می‌پذیرد، اهمیت تعیین‌کننده دارد.
سفر نخست‌وزیر عراق به تهران؛ پیام قالیباف به میانجی‌های منطقه‌ای چه بود؟
در کنار تحرکات قطر و ترکیه، خبر سفر علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، به تهران نیز اهمیت ویژه‌ای دارد.
خبرگزاری فارس روز دوشنبه ۱۸ آبان به نقل از یک منبع آگاه اعلام کرد که الزیدی روز جمعه در سفری چندساعته همراه با هیئتی عراقی به تهران آمده و با محمدباقر قالیباف دیدار کرده است.
به گفته این منبع، محور اصلی گفت‌وگوها تلاش بغداد برای پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا بوده است.
در این دیدار، قالیباف ضمن قدردانی از تلاش‌های عراق، جزئیات طرح دو روزه ایران را برای نخست‌وزیر این کشور تشریح کرده و بر ضرورت احترام آمریکا به حقوق ایران در چارچوب این پیشنهاد تأکید کرده است.
اما درباره زمان و جزئیات این سفر روایت دیگری نیز منتشر شده است.
نورنیوز به نقل از میدل‌ایست نیوز گزارش داده که یک منبع مطلع در وزارت خارجه عراق، سفر هیئت عراقی به تهران را مربوط به روز یکشنبه دانسته است. در این روایت، نام فالح الفیاض، رئیس سازمان الحشد الشعبی عراق، نیز در میان اعضای هیئت دیده می‌شود و گفته شده مذاکرات بدون دستیابی به نتیجه پایان یافته است.
در نتیجه، اصل انجام رایزنی هیئت عراقی در تهران از چند مسیر خبری مطرح شده، اما درباره روز دقیق سفر و ترکیب هیئت اختلاف روایت وجود دارد. روایت فارس درباره ملاقات الزیدی و قالیباف مشخصاً بر روز جمعه تأکید دارد؛ در مقابل، روایت منبع عراقی نقل‌شده از سوی میدل‌ایست نیوز از سفر روز یکشنبه سخن می‌گوید. بدون تأیید رسمی نمی‌توان این اختلاف را حل‌شده تلقی کرد.
چرا قطر، ترکیه و عراق هم‌زمان وارد میدان شده‌اند؟
نقش این سه کشور را می‌توان از سه زاویه متفاوت بررسی کرد.
قطر؛ کانال ارتباطی تهران و واشنگتن
دوحه در ماه‌های گذشته تلاش کرده است پیام‌های دو طرف را منتقل کند و فاصله میان پیشنهادهای ایران و آمریکا را کاهش دهد. سفر نخست‌وزیر قطر به تهران و برنامه دیدار او با ترامپ و ونس در واشنگتن، جایگاه این کشور را در روند فعلی برجسته کرده است.
ترکیه؛ تلاش برای جلوگیری از گسترش جنگ
آنکارا علاوه بر ارتباط مستقیم اردوغان با ترامپ، تلاش می‌کند از ظرفیت روابط خود با بازیگران منطقه‌ای برای شکل دادن به یک چارچوب سیاسی استفاده کند. اظهارات کالین درباره ضرورت توافق و هشدار اردوغان نسبت به تشدید دوباره درگیری‌ها نشان‌دهنده نگرانی ترکیه از پیامدهای امنیتی و اقتصادی ادامه جنگ است.
عراق؛ میانجی نزدیک به واقعیت‌های میدانی منطقه
بغداد به دلیل روابط سیاسی و امنیتی با تهران و همچنین ارتباطاتش با واشنگتن، ظرفیت ویژه‌ای برای انتقال پیام‌ها دارد. سفر نخست‌وزیر عراق به تهران، اگر با مأموریت میانجی‌گری انجام شده باشد، می‌تواند مکمل تلاش‌های قطر و ترکیه باشد.
با این حال، حضور هم‌زمان این سه کشور به معنای وجود یک توافق منطقه‌ای واحد نیست. هنوز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد همه میانجی‌ها بر سر جزئیات یک نقشه مشترک به تفاهم رسیده‌اند.
تحلیل و بررسی؛ آیا مذاکرات ایران و آمریکا به توافق نزدیک شده است؟
مهم‌ترین نکته در تحولات اخیر، تغییر سطح و شکل تماس‌های دیپلماتیک است. در هفته‌های گذشته، بخش مهمی از ارتباطات از طریق پیام‌های غیرمستقیم و میانجی‌ها انجام می‌شد؛ اما اکنون نام معاون رئیس‌جمهوری آمریکا و مقام ارشد امنیتی ایران به‌عنوان طرف‌های احتمالی یک ملاقات مطرح شده است.
روزنامه «نشنال» اول نوامبر گزارش داد که جی‌دی ونس نامه‌ای را به دستور ترامپ برای محسن رضایی ارسال کرده و تهران در حال بررسی پاسخ به آن است. رضایی نیز درباره تغییر لحن طرف آمریکایی اظهارنظر مثبتی کرده بود. با این حال، ترامپ دامنه این مکاتبه را بیشتر به موضوع کمک‌های انسانی و تجهیزات پزشکی نسبت داده بود و وزیر خارجه جمهوری اسلامی، عباس عراقچی، نیز در آن مقطع از نبود برنامه برای مذاکره مستقیم خبر داده بود.
روزنامه وال‌استریت ژورنال نیز پیش‌تر از تلاش ونس برای ایجاد چارچوبی جهت مذاکره با رضایی خبر داده بود. این تحولات نشان می‌دهد مطرح شدن نام این دو مقام در مذاکرات، موضوعی ناگهانی و بدون سابقه نیست.
اما آیا این تغییرات به معنای نزدیک شدن توافق است؟ شواهد فعلی پاسخ قطعی به این سؤال نمی‌دهند.
اختلاف اصلی؛ ایران ابتدا امتیاز می‌خواهد یا آمریکا؟
در حال حاضر دو طرف درباره ترتیب اجرای تعهدات اختلاف اساسی دارند.
تهران می‌خواهد پیش از ورود به مذاکرات گسترده‌تر درباره توقف اقدامات نظامی، محدودیت‌های دریایی و تحریم‌ها اطمینان حاصل کند. در مقابل، دولت آمریکا خواهان قرار گرفتن پرونده هسته‌ای در مرکز مذاکرات از همان ابتداست.
گزارش ۹ نوامبر رویترز نشان می‌دهد واشنگتن همچنان طرح دو روزه ایران برای توقف جنگ را نپذیرفته است. این پیشنهاد شامل توقف محاصره بنادر ایران، کاهش بخشی از تحریم‌ها و توقف بمباران در مقابل پایان دادن تهران به محدودیت‌های تنگه هرمز است؛ سپس قرار است مذاکرات هسته‌ای و سایر موضوعات دنبال شوند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نیز شروط ایران را غیرواقع‌بینانه توصیف کرده و گفته است انتظار پیشرفت دیپلماتیک فوری وجود ندارد.
از این رو، حتی اگر دیدار محسن رضایی و جی‌دی ونس در قطر برگزار شود مسئله اصلی این خواهد بود که آیا دو طرف حاضرند از مواضع اولیه خود فاصله بگیرند یا ملاقات صرفاً به تبادل پیام و ارزیابی مواضع محدود خواهد ماند؟
تنگه هرمز؛ نقطه‌ای که می‌تواند سرنوشت توافق را تغییر دهد
یکی از ابعاد مهم مذاکرات، جایگاه تنگه هرمز در معادلات امنیتی و اقتصادی است.
این آبراه فقط یک موضوع اختلافی میان تهران و واشنگتن نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در جهان محسوب می‌شود. هرگونه تداوم ناامنی در آن می‌تواند هزینه حمل‌ونقل دریایی، بیمه کشتی‌ها و قیمت انرژی را تحت تأثیر قرار دهد.
رویترز در گزارش ۹ نوامبر خود از افزایش حملات به نفتکش‌ها در خلیج فارس و تنگه هرمز خبر داده و نوشته است که تعداد این حملات در اکتبر به‌شدت افزایش یافته است. این خبرگزاری همچنین از پیامدهای گسترده جنگ بر بازار جهانی انرژی و گسترش درگیری به کشورهای منطقه خبر داده است.
در چنین شرایطی، توافق بر سر تردد دریایی می‌تواند یکی از نخستین نشانه‌های واقعی کاهش تنش باشد؛ اما اگر اختلاف بر سر کنترل مسیرهای کشتیرانی و تضمین امنیت کشتی‌ها حل نشود، حتی توافق سیاسی اولیه نیز با خطر شکست مواجه خواهد شد.
یک مانع مهم دیگر؛ بی‌اعتمادی تهران به تضمین‌های واشنگتن
یکی از موضوعاتی که ممکن است روند مذاکرات را پیچیده‌تر کند، مسئله تضمین اجرای توافق است.
تهران برای ورود به توافقی که صرفاً به توقف موقت حملات منجر شود نیازمند اطمینان از اجرای تعهدات طرف مقابل خواهد بود. از سوی دیگر، واشنگتن نیز خواهان تضمین‌هایی درباره برنامه هسته‌ای و امنیت تنگه هرمز است.
در واقع، دو طرف فقط درباره محتوای توافق اختلاف ندارند؛ درباره سازوکار اجرای آن نیز اختلاف وجود دارد.
اگر قرار باشد ابتدا ایران بخشی از تعهدات خود را اجرا کند و سپس آمریکا درباره تحریم‌ها تصمیم بگیرد، تهران با خطر باقی ماندن تحریم‌ها پس از انجام تعهدات روبه‌رو خواهد بود. در نقطه مقابل، اگر واشنگتن پیش از دریافت تضمین‌های هسته‌ای امتیازهای اقتصادی و امنیتی بدهد، ممکن است آن را عقب‌نشینی یک‌طرفه تلقی کند.
به همین دلیل، مسئله ترتیب اقدامات که کالین نیز به آن اشاره کرده، احتمالاً مهم‌تر از برگزاری خود نشست خواهد بود.
جمع‌بندی؛ دوحه می‌تواند نقطه شروع باشد، نه تضمین پایان جنگ
مجموع تحولات نشان می‌دهد توافق ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای شده که در آن میانجی‌گری منطقه‌ای، پیام‌های مستقیم و پیشنهادهای چندمرحله‌ای اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند.
از یک طرف، ابراهیم کالین از احتمال دیدار محسن رضایی و جی‌دی ونس در قطر خبر داده است؛ از طرف دیگر، سفر نخست‌وزیر عراق به تهران و رایزنی با قالیباف نشانه دیگری از تلاش کشورهای منطقه برای جلوگیری از ادامه درگیری‌هاست.
با این حال، رد طرح دو روزه ایران از سوی واشنگتن و اختلاف دو طرف بر سر پرونده هسته‌ای، تحریم‌ها و تنگه هرمز نشان می‌دهد هنوز فاصله قابل توجهی تا توافق نهایی وجود دارد.
مهم‌ترین اتفاقی که باید در روزهای آینده دنبال شود، نه صرفاً اعلام محل و زمان دیدار ونس و رضایی، بلکه مشخص شدن دستور کار این ملاقات و میزان آمادگی دو طرف برای تغییر ترتیب امتیازدهی است. اگر این دیدار به توافقی درباره توقف درگیری‌ها و آغاز مذاکرات هسته‌ای منجر شود، می‌تواند مسیر تازه‌ای برای پایان جنگ ایران و آمریکا باز کند؛ در غیر این صورت، دوحه نیز ممکن است به یکی دیگر از ایستگاه‌های تبادل پیام بدون نتیجه قطعی تبدیل شود.
ارسال نظر