پاسخ منفی ترامپ به طرح ایران؛ صلح، شاید وقتی دیگر!

حتی اگر ایران و آمریکا به تفاهمی نزدیک شوند، اسرائیل همچنان یک متغیر بازدارنده در این معادله باقی می‌ماند

امیرحسین مصلی

روزنامه‌نگار

سه‌شنبه سی‌ویکم شهریور، در حاشیه‌ی مجمع عمومی سازمان ملل، عباس عراقچی و استیو ویتکاف در نیویورک دیداری سه‌ساعته داشتند؛ مهم‌ترین تماس مستقیم دو طرف از زمان توافق موقت خردادماه تاکنون. اما درست همین «مستقیم‌بودن» بود که به بحرانی رسانه‌ای بدل شد.

آنچه واقعاً گذشت

ترامپ نخستین کسی بود که از این دیدار خبر داد و آن را «سازنده» خواند؛ ویتکاف نیز به سی‌بی‌اس گفت از نتیجه «احساس بسیار خوبی» دارد. صداوسیمای جمهوری اسلامی نیز گزارشی از این دیدار داد که هیچ اشاره‌ای به غیرمستقیم‌بودن آن نداشت. اما ویتکاف در پستی در ایکس این روایت را تصحیح کرد و نوشت گفت‌وگوهای آن روز، تمام‌وقت، از طریق میانجی‌هایی که میان دو طرف در رفت‌وآمد بودند انجام شده و دو هیئت مستقیماً یکدیگر را ملاقات نکرده‌اند. این تناقض، ترندهای اول توئیتر فارسی را برای یک روز به «نیویورک» و «عراقچی» اختصاص داد؛ برخی کاربران تندرو حتی عراقچی را به کاهش قیمت نفت با رفتارش متهم کردند، در حالی که خبرنگار وال‌استریت ژورنال از حمایت نهادهای امنیتی ایران از مواضع او در این دیدار خبر داد. قطر نیز در شکل‌گیری تماس نقش داشت؛ عراقچی همان روز با محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه‌ی قطر، دیدار کرد.

طرح هفت‌روزه؛ پیشنهادی مشخص روی میز

آنچه محسن رضایی و قالیباف آن را گام نخست برای احیای دیپلماسی خواندند، در نیویورک به پیشنهادی مشخص بدل شد؛ به گزارش خبرگزاری کیودوی ژاپن، یک مقام ارشد ایرانی گفته تهران آماده است در صورتی که آمریکا گام‌های اولیه برای کاهش فشار نظامی بردارد، تنگه‌ی هرمز را ظرف هفت روز بازگشایی کند. عراقچی این طرح را در نیویورک تأیید کرد و گفت این هفت روز، از فردای پذیرش طرح توسط واشنگتن آغاز می‌شود؛ وی تأکید کرد ایران در دو سال گذشته پیوسته با حسن نیت در مذاکرات مشارکت داشته است. نکته‌ی مهم این‌جاست که این پیشنهاد، پیش از طرح، به تأیید رهبری و شورای عالی امنیت ملی رسیده، یعنی صرفاً موضع وزارت خارجه نیست. با این‌همه، به گفته‌ی عراقچی، مقام‌های ایرانی چندان خوش‌بین نبودند که این پیشنهاد به‌سرعت در واشنگتن پیشرفت کند؛ و در واقع، کاخ سفید تا این لحظه پاسخ رسمی نداده است.

پاسخ منفی ترامپ همسو با اسرائیلی که مخالف است

اما پس از چند روز، سرانجام ترامپ طرح هفت‌روزه ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای را رد کرد و گفت این توافق برای واشنگتن قابل قبول نیست.

موضع‌گیری آشکار اسرائیل نیز تصویر چنین توافقی را پیچیده‌تر می‌کند. بنیامین نتانیاهو در سخنرانی خود در مجمع عمومی چنان ادعاهایی علیه جمهوری اسلامی مطرح کرد که به گفته‌ی کاظم غریب‌آبادی، نماینده‌ی ایران، هفتادوهفت هیئت سالن را ترک کردند. دنی دانون، نماینده‌ی اسرائیل در سازمان ملل، در پاسخ به پرسشی درباره‌ی احتمال توافقی هسته‌ای میان واشنگتن و تهران که همه‌ی نگرانی‌های امنیتی اسرائیل را برطرف نکند، به‌صراحت گفت اسرائیل نسبت به این رژیم «بسیار بدبین» است. این موضع، نشان می‌دهد حتی اگر ایران و آمریکا به تفاهمی نزدیک شوند، اسرائیل همچنان یک متغیر بازدارنده در این معادله باقی می‌ماند.

میانجی‌ها؛ قطر و پاکستان همچنان در میدان

در کنار قطر، پاکستان نیز نقش خود را ادامه داده است؛ سفر یک مقام پاکستانی به ایران، با هدف تلاش برای پایان‌دادن به بن‌بست مذاکرات گزارش شده است. ترکیه نیز از طریق وزیر خارجه‌اش پیشنهادهای تازه‌ای برای مصالحه مطرح کرده که پیش‌تر بررسی شد. عراقچی و معاونانش تا پایان هفته در نیویورک ماندند، وضعیتی که به گفته‌ی ناظران، فرصتی برای پیشبرد بیشتر دیپلماسی در روزهای بعد فراهم می‌کند.

اگر به بن‌بست برسد

اگر این دور از تلاش‌ها نیز چنان‌که پیداست مانند تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد، به شکست بینجامد، نشانه‌های آنچه در پیش خواهد بود از هم‌اکنون پیداست. سرپرست وزارت دفاع از تغییر در دکترین دفاعی ایران خبر داده و قرارگاه خاتم‌الانبیا همچنان به آمریکا و کشورهای همکار هشدار می‌دهد. رزمایش چهل‌هزار نفری موتورسواران جان‌فدا در پایتخت، و ادامه‌ی محاصره‌ی دریایی و هوایی ایران که پیامدهای اقتصادی‌اش به‌سرعت در حال نمایان‌شدن است، نشان می‌دهد سناریوی جایگزین توافق، نه آرامش در منطقه، بلکه تداوم همین وضعیت فرسایشی جنگ محدود خواهد بود؛ نه جنگ تمام‌عیار تازه، و نه از سرگیری کامل روابط.

متغیر انتخابات آمریکا

عاملی که به این معادله فوریت می‌بخشد، تقویم سیاسی داخلی آمریکاست. ترامپ، در آستانه‌ی انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره و با احتمال شکست جمهوری‌خواهان، هم‌زمان زیر فشار قیمت بالای نفت و بنزین است و هم نیاز به روایتی از «پیروزی» دارد؛ همین تناقض، رفتار نوسانی او میان تهدید به «نابودی کامل» و استقبال از دیدار با پزشکیان را توضیح می‌دهد. برخی تحلیل‌ها حتی گمانه می‌زنند صلح واقعی با ایران، نه در دوره‌ی ترامپ، که در دوره‌ی جانشین او رخ خواهد داد؛ گمانه‌ای که نشان می‌دهد بخشی از بدنه‌ی سیاسی آمریکا نیز به توافق در کوتاه‌مدت چندان امیدوار نیست. برای ایران، این به معنای آن است که فشار حداکثری احتمالاً تا پایان دوره‌ی کنونی کاخ سفید کاهش نخواهد یافت، و ازاین‌رو، طرح هفت‌روزه‌ی هرمز را باید نه پایان یک مسیر، بلکه آزمونی برای سنجش جدیت طرف مقابل در یک بازه‌ی زمانی فشرده و سیاسی دانست.