۲۴ ساعت تا انتخابات آمریکا؛ رفت‌وآمد میانجی‌ها به تهران نشانه قطعی شدن جنگ است!
نتانیاهو برای حمله به ایران ضرب‌الاجل تعیین کرد؛ سه‌شنبه چه اتفاقی می‌افتد؟
در حالی که نگاه‌ها به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا دوخته شده، اختلاف بر سر آینده جنگ با ایران به بالاترین سطح مناسبات واشنگتن و تل‌آویو رسیده است. نتانیاهو از دونالد ترامپ می‌خواهد بلافاصله پس از انتخابات میان‌دوره‌ای حمله نظامی به ایران را از سر بگیرد؛ اما رئیس‌جمهوری آمریکا هنوز حاضر نیست پرونده مذاکرات را ببندد. در تهران نیز صداهایی به گوش می‌رسد که از افزایش سطح غنی‌سازی اورانیوم تا ۹۰ درصد و حتی خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای سخن می‌گویند. آیا دیپلماسی در آخرین ساعات پیش از یک تقابل نظامی تازه قرار دارد؟
تماس پرتنش ترامپ و نتانیاهو؛ اختلاف بر سر زمان حمله به ایران
پرونده حمله آمریکا به ایران یکی از مهم‌ترین موضوعات اختلاف میان واشنگتن و تل‌آویو تبدیل شده است. پایگاه خبری آکسیوس در گزارشی از تماس تلفنی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، در روز شنبه خبر داد؛ تماسی که محور اصلی آن وضعیت مذاکرات با جمهوری اسلامی و زمان احتمالی ازسرگیری عملیات نظامی بوده است.
آکسیوس به نقل از یک منبع اسرائیلی و یک منبع آمریکایی نوشت نتانیاهو در این گفت‌وگو خواستار حمله به ایران بلافاصله پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در روز سه‌شنبه ۱۲ آبان شده است. با این حال، ترامپ در شرایط فعلی ترجیح می‌دهد مذاکرات ادامه پیدا کند و هنوز برای بازگشت به عملیات نظامی تصمیم نهایی نگرفته است.
تفاوت توصیف دو منبع از این مکالمه نیز قابل توجه بود؛ منبع اسرائیلی تماس را «سخت» و منبع آمریکایی آن را «صریح» توصیف کرد.
اهمیت این تماس در آن است که اختلاف دو طرف دیگر صرفاً به شیوه مواجهه با ایران محدود نیست؛ بلکه درباره زمان‌بندی اقدام نظامی نیز نشانه‌هایی از تفاوت دیدگاه دیده می‌شود.
نتانیاهو خواهان استفاده از فضای پس از انتخابات برای آغاز عملیات تازه است اما ترامپ می‌خواهد ابتدا نتیجه تلاش‌های دیپلماتیک مشخص شود. این به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی از سوی واشنگتن نیست؛ بلکه نشان می‌دهد کاخ سفید همچنان دو مسیر مذاکره و آمادگی نظامی را هم‌زمان دنبال می‌کند.
چرا ترامپ هنوز چراغ سبز حمله مجدد به ایران را نداده است؟
برای درک رفتار ترامپ باید به تفاوت نگاه او و بخشی از دولت آمریکا به پرونده ایران توجه کرد. آکسیوس گزارش داده است که در داخل دولت ترامپ نیز درباره امکان دستیابی به توافق با جمهوری اسلامی اختلاف‌نظر وجود دارد.
جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، همراه با استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ترامپ، از ادامه مذاکرات و بازگشت به مسیر دیپلماتیک حمایت می‌کنند.
در مقابل، پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، و مارکو روبیو، وزیر خارجه این کشور، نسبت به امکان رسیدن به توافق با ساختار سیاسی کنونی ایران تردید دارند. این اختلاف فقط یک بحث نظری نیست. تصمیم درباره ادامه مذاکرات یا ازسرگیری حملات، پیامدهای نظامی، اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای برای آمریکا خواهد داشت.
از یک طرف، توافق احتمالی ایران و آمریکا می‌تواند هزینه‌های ادامه جنگ را کاهش دهد و امکان مدیریت پرونده هسته‌ای ایران را از مسیر سیاسی فراهم کند. از طرف دیگر، مخالفان توافق در دولت آمریکا معتقدند فشار نظامی و اقتصادی باید ادامه پیدا کند تا تهران امتیازهای بیشتری بدهد.
نکته مهم‌تر اینکه ترامپ ظاهراً نمی‌خواهد در شرایطی که هنوز امکان استفاده از اهرم دیپلماسی وجود دارد به‌سرعت وارد یک عملیات نظامی پرهزینه شود.
انتخابات آمریکا؛ چرا سه‌شنبه برای آینده جنگ با ایران اهمیت دارد؟
انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در روز سه‌شنبه ۱۲ آبان به یکی از نقاط حساس در محاسبات سیاسی و نظامی دولت ترامپ تبدیل شده است.
دونالد ترامپ پیش‌تر اعلام کرده بود که آمریکا پیش از انتخابات به ایران حمله نخواهد کرد. این موضع در گزارش ۸ اکتبر رویترز نیز بازتاب پیدا کرد؛ جایی که رئیس‌جمهوری آمریکا از گفت‌وگوهای سازنده با تهران سخن گفته و حمله پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای را منتفی دانسته بود. اکنون با نزدیک شدن به زمان رأی‌گیری، مسئله اصلی این است که آیا محدودیت زمانی اعلام‌شده از سوی ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای نیز ادامه خواهد داشت یا خیر؟
آکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی هشدار داده است که شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات می‌تواند تمایل ترامپ به صدور دستور یک عملیات نظامی گسترده را افزایش دهد.
این مقام آمریکایی معتقد است اگر ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای احساس شکست سیاسی یا تضعیف موقعیت کند، ممکن است به اقدامی بزرگ برای تغییر فضای سیاسی روی بیاورد.
البته این ارزیابی، نظر یک مقام آگاه است و نباید آن را به‌عنوان تصمیم قطعی رئیس‌جمهوری آمریکا تلقی کرد. یک مقام کاخ سفید نیز اعلام کرده نتایج انتخابات نباید بر تصمیم‌گیری ترامپ درباره ایران تأثیر بگذارد.
با این حال، پیوند خوردن زمان احتمالی حمله با انتخابات آمریکا نشان می‌دهد که پرونده ایران علاوه بر ملاحظات امنیتی، تحت تأثیر محاسبات سیاست داخلی ایالات متحده نیز قرار دارد.
قطر، ترکیه و عربستان وارد میدان شدند؛ آخرین تلاش برای جلوگیری از جنگ مجدد ایران و آمریکا
در شرایطی که احتمال حمله مجدد آمریکا به ایران مطرح شده، فعالیت میانجی‌های منطقه‌ای افزایش یافته است.
آکسیوس گزارش داده است که قطر تلاش می‌کند زمینه توافقی برای ازسرگیری مذاکرات مستقیم میان ایران و آمریکا را فراهم کند. میانجی‌های قطری جمعه ۸ آبان در تهران با مقام‌های ایرانی دیدار کردند و مذاکرات روز شنبه ۹ آبان در دوحه ادامه یافت.
خبرگزاری رویترز نیز در گزارش اول نوامبر خود از ادامه رایزنی‌های هیئت ایرانی و میانجی‌های قطری برای سومین روز متوالی خبر داد.
در کنار قطر، مصر، ترکیه، عراق، پاکستان و عربستان سعودی نیز در تلاش‌اند تهران را به موافقت با ازسرگیری مذاکرات پیش از انتخابات آمریکا ترغیب کنند.
این تحرکات نشان می‌دهد نگرانی از گسترش جنگ محدود به ایران، آمریکا و اسرائیل نیست. کشورهای منطقه می‌دانند که بازگشت درگیری‌ها می‌تواند امنیت انرژی، مسیرهای تجاری و ثبات سیاسی خاورمیانه را تحت تأثیر قرار دهد.
با این حال، هنوز نباید حضور میانجی‌ها را نشانه قطعی موفقیت دیپلماسی دانست. میانجی‌گری زمانی به نتیجه می‌رسد که دو طرف درباره شروط اولیه و ترتیب اجرای تعهدات به تفاهم برسند؛ مسئله‌ای که همچنان حل‌نشده باقی مانده است.
گره اصلی مذاکرات ایران و آمریکا کجاست؟
یکی از مهم‌ترین موانع توافق، اختلاف بر سر این است که هر طرف باید پیش از آغاز مذاکرات چه امتیازی بدهد.
رویترز در گزارش ۳۰ اکتبر خود نوشت واشنگتن و تهران درباره ترتیب اقدامات اختلاف دارند. آمریکا خواهان رسیدگی به پرونده هسته‌ای از ابتدای روند مذاکرات است، در حالی که ایران پایان محاصره دریایی و رفع محدودیت‌های مربوط به فروش نفت را در اولویت قرار می‌دهد.
همچنین موضوع آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران و دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده از حملات، از محورهای مطرح در رایزنی‌هاست.
هشدار فلاحت‌پیشه درباره جنگ چهارم؛ آیا رفت‌وآمد میانجی‌ها نشانه شکست دیپلماسی است؟
هم‌زمان با تلاش‌های قطر برای نزدیک کردن مواضع ایران و آمریکا، حشمت‌الله فلاحت‌پیشه، رئیس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس، ارزیابی متفاوتی از تحولات ارائه کرده است.
او جمعه ۸ آبان در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «رفت‌وآمد میانجی‌ها به تهران نشانه قطعی شدن جنگ است، نه احیای دیپلماسی.»
فلاحت‌پیشه همچنین معتقد است شرایط به مرحله‌ای رسیده که تنها یک توافق منطقه‌ای با مشارکت آمریکا و چین می‌تواند مانع وقوع جنگ چهارم شود.
این دیدگاه در واقع بر یک نگرانی مهم تأکید دارد: ممکن است میانجی‌گری‌ها به‌جای آنکه نشانه وجود توافق باشند تلاشی برای جلوگیری از درگیری در شرایطی باشند که خطر نظامی افزایش یافته است.
البته ادعای قطعی بودن جنگ، ارزیابی سیاسی فلاحت‌پیشه است و شواهد منتشرشده برای نتیجه‌گیری قطعی درباره وقوع جنگ کافی نیست.
از سوی دیگر، حضور میانجی‌ها در تهران و ادامه مذاکرات در دوحه نشان می‌دهد هنوز کانال‌های ارتباطی برای جلوگیری از تشدید تنش فعال هستند.
اظهارات جنجالی در مجلس؛ پیشنهاد غنی‌سازی ۹۰ درصدی و خروج از ان‌پی‌تی
در کشور نیز هم‌زمان با افزایش فشارهای خارجی، اظهاراتی درباره تغییر سطح فعالیت‌های هسته‌ای و بازنگری در تعهدات بین‌المللی مطرح شده است.
ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در گفت‌وگویی که خبرگزاری مهر منتشر کرد خواستار ارتقای غنی‌سازی اورانیوم از سطح ۶۰ درصد به ۹۰ درصد شد.
او همچنین بر حفظ توانمندی‌های هسته‌ای ایران تأکید کرد و گفت صنعت هسته‌ای در دهه‌های اخیر یکی از مؤلفه‌های قدرت کشور بوده است.
رضایی در بخش دیگری از اظهارات خود از مطرح بودن دست کم ۱۰ طرح در مجلس برای خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، ان‌پی‌تی، خبر داد.
این اظهارات از نظر سیاسی اهمیت زیادی دارند اما باید میان پیشنهاد یک نماینده مجلس و تصمیم رسمی حاکمیت تفاوت قائل شد. سخنان رضایی به معنای تصویب غنی‌سازی ۹۰ درصدی یا تصمیم قطعی برای خروج از ان‌پی‌تی نیست.
با این حال، مطرح شدن چنین مواضعی در مقطع حساس مذاکرات می‌تواند بر فضای اعتماد میان تهران و واشنگتن اثر بگذارد.
از نگاه آمریکا، افزایش سطح غنی‌سازی و محدود شدن نظارت‌های بین‌المللی می‌تواند به‌عنوان نشانه افزایش نگرانی‌های هسته‌ای تلقی شود. در مقابل، موافقان این رویکرد در ایران معتقدند حفظ و تقویت ظرفیت هسته‌ای، بخشی از قدرت چانه‌زنی کشور در برابر فشارهای خارجی است.
اختلاف تهران و واشنگتن فقط بر سر غنی‌سازی اورانیوم نیست
یکی از اشتباهات رایج در تحلیل مذاکرات ایران و آمریکا، محدود کردن تمام اختلافات به موضوع درصد غنی‌سازی اورانیوم است.
در شرایط فعلی چند پرونده به یکدیگر گره خورده‌اند: آینده فعالیت‌های هسته‌ای ایران، دسترسی بازرسان آژانس، تحریم‌ها، محاصره دریایی، صادرات نفت، دارایی‌های مسدودشده و ترتیبات امنیتی منطقه.
به همین دلیل حتی اگر دو طرف درباره بخشی از پرونده هسته‌ای به تفاهم برسند، لزوماً به معنای حل اختلافات اصلی نخواهد بود. برای تهران توافقی که بدون تغییر محسوس در فشار اقتصادی و محدودیت‌های دریایی صرفاً به کاهش فعالیت‌های هسته‌ای منجر شود ممکن است قابل پذیرش نباشد.
در سوی مقابل، واشنگتن نیز به دنبال توافقی است که محدودیت‌های قابل راستی‌آزمایی در برنامه هسته‌ای ایران ایجاد کند و نگرانی‌های امنیتی خود را کاهش دهد. این اختلاف در ترتیب اجرای تعهدات، یکی از مهم‌ترین دلایلی است که مذاکرات را پیچیده کرده است.
حمله آمریکا به ایران چقدر محتمل است و چه چیزی می‌تواند مانع آن شود؟
تحولات اخیر را باید در سه سطح بررسی کرد.
۱. فشار اسرائیل برای تغییر مسیر از مذاکره به عملیات نظامی
نتانیاهو تلاش می‌کند از فضای پس از انتخابات آمریکا برای پیشبرد گزینه نظامی استفاده کند. از نگاه دولت اسرائیل، ادامه مذاکرات ایران و آمریکا بدون دریافت امتیازهای مشخص می‌تواند به تهران فرصت بیشتری برای بازسازی ظرفیت‌های هسته‌ای و نظامی بدهد.
با این حال اسرائیل برای یک عملیات گسترده به هماهنگی نظامی و سیاسی با آمریکا نیاز دارد. بنابراین اختلاف بر سر زمان و شیوه اقدام واشنگتن می‌تواند بر برنامه‌ریزی تل‌آویو اثر بگذارد.
۲. ترامپ میان هزینه جنگ و دستاورد سیاسی توافق قرار گرفته است
ترامپ از یک طرف نمی‌خواهد در برابر فشار اسرائیل عقب‌نشینی کند و از طرف دیگر، ورود به یک جنگ گسترده جدید می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و سیاسی سنگینی داشته باشد.
رویترز در گزارش‌های خود به تأثیر جنگ بر بازار انرژی و فشار اقتصادی ناشی از افزایش قیمت سوخت در آمریکا اشاره کرده است.
در چنین شرایطی، توافقی که دست کم بخشی از اهداف واشنگتن را تأمین کند می‌تواند برای ترامپ گزینه جذاب‌تری از یک عملیات نظامی طولانی باشد. اما اگر مذاکرات به نتیجه نرسد گزینه نظامی همچنان روی میز باقی می‌ماند.
۳. ایران باید میان بازدارندگی و حفظ مسیر دیپلماسی تعادل برقرار کند
اظهارات مقام‌های ایرانی درباره آمادگی دفاعی، غنی‌سازی ۹۰ درصدی و احتمال بازنگری در عضویت ان‌پی‌تی نشان می‌دهد که بخشی از فضای سیاسی داخلی به سمت مواضع سخت‌گیرانه‌تر حرکت کرده است.
در عین حال، ادامه رایزنی‌های قطر و اظهارات عراقچی نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی هنوز بسته نشده است. چالش اصلی تهران این است که چگونه بدون پذیرش توافقی یک‌طرفه، از تبدیل اختلافات سیاسی به یک درگیری نظامی تازه جلوگیری کند.
پیامدهای احتمالی جنگ مجدد ایران و آمریکا برای منطقه و اقتصاد
اگر حمله مجدد آمریکا به ایران اتفاق بیفتد آثار آن احتمالاً به اهداف نظامی محدود نخواهد ماند.
نخستین نگرانی، احتمال گسترش درگیری به زیرساخت‌های انرژی و مسیرهای انتقال نفت در خلیج فارس است. رویترز گزارش داده است که نگرانی از تشدید تنش‌ها در تنگه هرمز همچنان بر بازار جهانی انرژی اثر می‌گذارد.
در چنین شرایطی افزایش هزینه حمل‌ونقل دریایی، بیمه نفتکش‌ها و قیمت انرژی می‌تواند به اقتصاد کشورهای مختلف منتقل شود.
دومین پیامد، احتمال گسترش دامنه درگیری به سایر کشورهای منطقه است. هرگونه حمله گسترده ممکن است با واکنش متقابل ایران و افزایش سطح تنش میان بازیگران منطقه‌ای همراه شود.
سومین پیامد، پیچیده‌تر شدن پرونده هسته‌ای ایران خواهد بود. اگر فضای نظامی جایگزین مذاکرات شود احتمال کاهش همکاری‌های نظارتی و افزایش اختلافات بر سر آینده برنامه هسته‌ای نیز وجود دارد.
در داخل کشور نیز تشدید تنش می‌تواند بر انتظارات اقتصادی، بازار ارز، سرمایه‌گذاری و تصمیم‌های فعالان اقتصادی اثر بگذارد.
به همین دلیل، حتی بدون آغاز حمله جدید آمریکا به ایران، صرف افزایش احتمال جنگ می‌تواند هزینه‌های اقتصادی و روانی قابل توجهی ایجاد کند.
سه‌شنبه پایان انتظار نیست، آغاز مرحله حساس‌تری است
آنچه از تحولات اخیر می‌توان دریافت، این است که حمله آمریکا به ایران هنوز به یک تصمیم قطعی تبدیل نشده اما احتمال بازگشت به درگیری نظامی نیز از معادلات واشنگتن و تل‌آویو حذف نشده است.
نتانیاهو خواهان اقدام نظامی فوری پس از انتخابات است، در حالی‌که ترامپ همچنان تلاش می‌کند مسیر مذاکره را باز نگه دارد. اختلاف نظر در دولت آمریکا، ادامه رایزنی‌های قطر، شروط متقابل تهران و واشنگتن و اظهارات تند برخی نمایندگان مجلس، همگی نشان می‌دهند پرونده ایران به مرحله‌ای حساس رسیده است.
در این میان، نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا تنها یکی از عوامل تعیین‌کننده خواهد بود؛ نه تضمینی برای آغاز جنگ و نه تضمینی برای جلوگیری از آن.
مهم‌ترین شاخص برای ارزیابی آینده، سرنوشت رایزنی‌های قطر و میزان انعطاف دو طرف در پرونده‌های هسته‌ای، تحریم‌ها و تنگه هرمز است.
اگر میانجی‌ها بتوانند توافقی مرحله‌ای و قابل اجرا ایجاد کنند ممکن است از حمله مجدد آمریکا به ایران جلوگیری شود. اما اگر اختلاف بر سر شروط اولیه ادامه پیدا کند و فشار اسرائیل برای اقدام نظامی افزایش یابد، روزهای پس از انتخابات آمریکا می‌تواند به یکی از حساس‌ترین مقاطع تقابل تهران و واشنگتن تبدیل شود.
ارسال نظر