تأثیر جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران بر اقتصاد جهانی– از بسته شدن تنگه هرمز تا شوک نفتی

عاطفه شهسواری

مقدمه درگیری مستقیم ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران و حملات تلافی‌جویانه ایران در منطقه خلیج فارس، بازارهای مالی و انرژی جهانی را با چالش های جدی مواجه کرده است، وضعیت موجود نگرانی‌های جدی درباره بحران اقتصادی فراگیر و حتی رکود جهانی ایجاد کرده است.در همین راستا میتوان گفت این تقابل که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) با عملیات «Epic Fury» آغاز شد، سریع‌ترین و شدیدترین شوک انرژی جهانی پس از بحران‌های دهه ۱۹۷۰ میلادی را رقم زده است. مهم‌ترین عامل این بحران، بسته شدن عملی تنگه هرمز توسط ایران در پاسخ به حملات اولیه بوده که منجر به اختلال در تأمین حدود ۲۰ درصد از تأمین نفت و گاز مایع (LNG) جهان شده است.
تنگه هرمز؛شریان حیاتی اقتصاد جهانی تنگه هرمز، گذرگاه استراتژیک میان ایران و عمان، روزانه جابجایی حدود ۲۰-۲۱ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده های نفتی برعهده دارد و پیش از جنگ حدود یک‌پنجم تجارت دریایی نفت جهان را بر عهده داشت. با آغاز درگیری‌ها، تهدیدات نظامی، ، مین‌گذاری و حملات پهپادی و موشکی به کشتی‌ها، ترافیک تجاری در این منطقه‌ استرتژیک به شدت کاهش یافت.اکنون بسیاری شرکت‌های بزرگ کشتیرانی مانند مرسک(Maersk) برای حفظ امنیت خود عبور از تنگه هرمز را متوقف کرده‌اند. بسیاری از آن‌ها برای پذیرش سفارش‌های جدید مردد هستند، زیرا قیمت سوخت کشتی‌ها هر روز رکورد جدیدی ثبت می‌کند. گزارش‌ها نشان می‌دهد تردد نفتکش‌ها تا ۹۰ درصد افت کرده این اختلال نه تنها صادرات نفت کشورهای خلیج فارس (عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی و کویت) را فلج کرده، بلکه صادرات LNG قطر را نیز بعنوان یکی از بزرگ‌ترین تأمین کنندگان جهان متوقف ساخته است.
بازار نفت و واکنش های بین المللی بهای نفت برنت که پیش از جنگ حدود ۷۰-۷۳ دلار در هر بشکه بود، اکنون به مرز ۱۲۰ دلار رسیده است. تا جایی که آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) این وضعیت را «بزرگ‌ترین اختلال تأمین نفت در تاریخ بازار جهانی» نامیده و برای مهار آن، بزرگ‌ترین آزادسازی ذخایر استراتژیک تاریخ یعنی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر کشورهای عضو را انجام داده است. با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که در صورت بسته ماندن تنگ هرمز، قیمت‌ها ممکن است به ۱۳۰-۱۵۰ دلار یا حتی بالاتر برسد.
پیامدهای کلان بر اقتصاد جهان
یکی از مهم‌ترین پیامدها، تورم و رکود است. افزایش قیمت انرژی به عنوان شوک هزینه‌ای (cost-push inflation) عمل می‌کند. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) پیش‌بینی کرده که تورم در آمریکا ممکن است به ۴٫۲ درصد برسد و رشد اقتصادی جهانی کند شود.پیامد دیگر، تأثیر نامتوازن بر مناطق مختلف جهان است. آسیا بیشترین آسیب را دیده، زیرا ۸۴ درصد نفت عبوری از تنگه هرمز به این قاره می‌رود. کشورهای هند، چین، فیلیپین و ویتنام با کمبود سوخت، افزایش هزینه حمل‌ونقل و فشار بر تراز تجاری مواجه شده‌اند. در اروپا نیز قیمت گاز و محصولات پالایشی افزایش یافته و دولت‌ها مجبور به یارانه‌گذاری برای هزینه انرژی شده‌اند.ایالات متحده هرچند وابستگی مستقیم کمتری به واردات نفت از تنگه هرمز دارد، اما افزایش قیمت بنزین بر مصرف‌کنندگان و تورم تأثیر گذاشته و بازار سهام نوسان شدیدی را تجربه کرده است. در کشورهای صادرکننده خلیج فارس نیز تولید نفت برخی میادین به دلیل پر شدن مخازن ذخیره کاهش یافته و اقتصاد آن‌ها آسیب دیده است.پیامد سوم، اختلال در زنجیره تأمین است؛ جهش هزینه های حمل و نقل دریایی بر قیمت کالاهای اساسی ، کودهای شیمیایی و قطعات تکنولوژی سایه انداخته تا جایی که برخی تحلیلگران از احتمال آسیب بلندمدت به زنجیره‌های تأمین جهانی سخن می‌گویند.پیامد چهارم، تأثیر بر بازارهای مالی است. شاخص‌های سهام جهانی افت کرده، ارزش دلار تقویت شده و سرمایه‌گذاران به سمت دارایی‌های امن مانند طلا حرکت کرده‌اند.
چشم‌انداز پیش‌رو
در صورت برقراری آتش‌بس و بازگشایی تنگه هرمز، ممکن است شوک قیمتی موقتی باشد. اما ادامه درگیری‌ها و آسیب به زیرساخت‌های انرژی می‌تواند رشد اقتصادی جهانی را برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها تحت شعاع قرار دهد.این جنگ بار دیگر ثابت کرد در نظام آنارشیک کنونی جغرافیا همچنان تعیین کننده اصلی است و اینکه چگونه یک نقطه جغرافیایی کوچک (تنگه هرمز) می‌تواند به «شاهرگ» اقتصاد جهانی تبدیل شود. جهان اکنون با واقعیتی روبه‌رو است که وابستگی شدید به انرژی خاورمیانه، آسیب‌پذیری اقتصاد را در برابر درگیری‌های ژئوپلیتیک آشکار کرده است. از این رو بازگشت به ثبات نه تنها نیازمند توقف درگیری های نظامی، بلکه نیازمند دیپلماسی موثر برای تضمین جریان امن انرژی است.