ژئوپلیتیک‌ایران؛ از دست دادن گروگان‌ افسانه‌ای

ایران به دلیل جغرافیای کوهستانی‌اش یک قدرت «تسخیرناپذیر» است

یدالله کریمی پور/ تحلیلگر 

جورج فریدمن، استراتژیست آمریکایی و بنیانگذار اندیشکده‌های بسیار زبانزد «استراتفور» و «ژئوپلیتیکال فیوچرز»، در مشهورترین مقاله‌اش درباره ایران‌، با عنوان‌ همین یادداشت (گروگان‌ افسانه‌ای)،‌ پرده از رازهای ژئوپلنیک ایران برمی‌دارد. این‌ مقاله در ۲۸ آذر ۱۳۸۷ منتشر شد و مبنای کتابی با عنوان: ۱۰ سال آینده قرار گرفت که در ۵ بهمن ۱۳۸۹ انتشار یافت.

​فریدمن در این تحلیل، با عناوین زیر و با نگاهی واقع‌گرایانه به تشریح موقعیت ایران می‌پردازد. :
​۱. ایران «دژی طبیعی»
​فریدمن ایران را یک «قلعه یا دژکوهستانی» می‌نامد:
​از شمال به دریای خزر و کوه‌های البرز.
​از باختر به کوه‌های پیچیده زاگرس.
​از خاور به کوه‌ها و بیابان‌های بی‌آب‌وعلف افغانستان و پاکستان.
​از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان.
​نتیجه استراتژیک: فریدمن استدلال می‌کند که به دلیل این جغرافیای خشن و دفاعی، حمله نظامی زمینی و اشغال ایران توسط هر قدرت خارجی (حتی ایالات متحده) عملا غیرممکن است. این جغرافیا به ایران یک مصونیت ذاتی در برابر تهاجم بیگانه بخشیده است.
​۲. تضاد جغرافیایی
​فریدمن در مقاله خود به یک تضاد جالب در ژئوپلیتیک ایران اشاره می‌کند:
کوه‌های زاگرس و البرز اگرچه مانع ورود دشمنان به داخل ایران می‌شوند، ولی همزمان خروج ایران و گسترش قدرت نظامی سنتی آن به خارج از مرزها را نیز دشوار می‌کنند. بنابراین، ایران برای اعمال نفوذ بر محیط پیرامونی خود (به ویژه در جهان عرب)، نمی‌تواند به ارتش‌های کلاسیک زرهی متکی باشد.
​۳. ابزار اصلی قدرت ایران
​از آنجا که جغرافیا حرکت ارتش‌های پیاده را محدود می‌کند، فریدمن توضیح می‌دهد که ایران در طول تاریخ (چه در دوران باستان و چه امروز) یاد گرفته است که چگونه قدرت خود را به صورت «نامتقارن» بازتاب دهد.
​
​۴. کنترل گلوگاه حیاتی جهان
  او می‌نویسد که ایران شاید نیروی دریایی اقیانوس‌پیمای بزرگی نداشته باشد، ولی جغرافیا به آن اجازه داده است که بر تنگه هرمز مسلط باشد.
​از دیدگاه فریدمن، توانایی ایران در تهدید یا بستن این تنگه (حتی برای مدتی کوتاه)، بزرگ‌ترین ابزار بازدارندگی ایران در برابر تحریم‌ها و تهدیدهای نظامی غرب است؛

​۵. استراتژی ایران در برابر میانرودان (عراق)
​فریدمن در این مقاله بزرگ‌ترین کابوس ژئوپلیتیک ایران را شکل‌گیری یک قدرت نظامی متحد و دشمن در عراق می داند؛ ​او استدلال می‌کند که استراتژی دائمی هر حکومتی در تهران (پادشاهی یا جمهوری) این است که مطمئن شود عراق ضعیف، تقسیم‌شده یا دوست ایران باقی می‌ماند تا خطری از مرزهای غربی، فلات ایران را تهدید نکند.
​ چکیده
فریدمن در این مقاله به این نتیجه می‌رسد که ایران به دلیل جغرافیای کوهستانی‌اش یک قدرت «تسخیرناپذیر» است. او به سیاست‌گذاران آمریکایی توصیه می‌کند که به جای تلاش برای حمله نظامی به ایران، باید واقعیت نفوذ ژئوپلیتیک این کشور در خاورمیانه را بپذیرند و در پی یک موازنه قدرت پایدار با تهران باشند.