سیزدهم رجب اگر به بازاندیشی در باب فضیلت، عقلانیت اخلاقی و مسئولیت انسانی بینجامد، می‌تواند نقشی فراتر از یک مناسبت تقویمی ایفا کند

در تاریخ اندیشه اسلامی، برخی شخصیت‌ها صرفاً متعلق به یک دوره یا یک سنت خاص نیستند، بلکه به‌مثابه «مرجع مفهومی» عمل می‌کنند؛ مرجعی که امکان گفت‌وگو میان اخلاق، عقلانیت، دین و فرهنگ را فراهم می‌آورد. حضرت امیرالمؤمنین امام علی علیه‌السلام از این دست شخصیت‌هاست؛ چهره‌ای که حضور او در میراث فکری اسلام، همواره زمینه‌ساز تأمل در باب فضیلت، کنش اخلاقی و مسئولیت انسانی بوده است.

در میراث فکری اسلام، معدود چهره‌هایی را می‌توان یافت که نام و سیره‌شان، هم‌زمان در قلمرو اخلاق، عقلانیت و عمل انسانی، چنین پیوستگی و انسجامی پدید آورده باشد. سیزدهم رجب، نه صرفاً یادبود ولادت شخصیتی تاریخی، بلکه مجالی است برای بازاندیشی در باب «انسانِ فاضل»؛ انسانی که در او عقل نظری، عقل عملی و فضیلت اخلاقی در تعادلی پایدار قرار گرفته‌اند.

در سنت اندیشه اسلامی، برخی مناسبت‌ها صرفاً یادآور یک واقعه تاریخی نیستند، بلکه امکان بازگشودن افق‌های مفهومی و اخلاقی را فراهم می‌آورند. سیزدهم رجب، از این سنخ است؛ روزی که ولادت حضرت امیرالمؤمنین امام علی علیه‌السلام، ما را به تأملی دوباره در باب نسبت انسان با فضیلت، عقل عملی و مسئولیت اخلاقی فرا می‌خواند.

۱۳ رجب، ولادت حضرت امیرالمؤمنین امام علی علیه‌السلام، یادآور حضوری است که در آن معنا، پیش از آن‌که در قالب واژه‌ها ریخته شود، در ساحت عمل تحقق یافته است. علی(ع) در فرهنگ اسلامی، صرفاً یک شخصیت تاریخی یا نماد عاطفی نیست؛ بلکه معیاری ماندگار برای سنجش نسبت انسان با عقل، اخلاق و مسئولیت است؛ معیاری که گذر زمان از اعتبار آن نکاسته است.

در منظومه فکری و رفتاری امام علی(ع)، عدالت، تقوا و خردورزی مفاهیمی مستقل و گسسته نیستند، بلکه اجزای یک نظام منسجم‌اند؛ نظامی که در آن اندیشه، گفتار و کنش انسانی در امتدادی روشن قرار می‌گیرند. از منظر فلسفه اخلاق، می‌توان این انسجام را گونه‌ای تحقق اخلاق فضیلت‌محور دانست؛ جایی که کنش اخلاقی نه بر اساس الزام بیرونی، بلکه بر پایه تشخیص خیر و التزام درونی به آن سامان می‌یابد. در این دستگاه فکری، عقل عملی نقش هدایت‌گر دارد و فضیلت، حاصل ممارست آگاهانه و خودسازی تدریجی است. از همین روست که سیره او همچنان قابلیت خوانش تحلیلی دارد و می‌تواند به‌عنوان الگویی فرهنگی برای سامان‌بخشی زندگی فردی و جمعی مورد تأمل قرار گیرد. در این چارچوب، اخلاق نه زاده احساسات گذرا، بلکه حاصل شناخت، تمرین و انتخاب آگاهانه است.

ادبیات فارسی نیز، در مواجهه با این عظمت معنوی، به زبان کثرت و استعاره پناه برده است؛ چرا که حقیقتی با این عمق، در یک نام و یک وصف نمی‌گنجد:

«صنمت چرا نگویم، صمدت چرا نخوانم

که تو منحصر‌به‌فردی و هزار نام داری»

فروغی بسطامی

هم‌زمانی این روز با بزرگداشت مقام پدر، از منظر فرهنگی و تربیتی واجد دلالتی ژرف است. در نگاه علوی، پدر نماد هدایت، پایداری و انتقال آگاهانه ارزش‌هاست. پدرانگی، در این معنا، نه یک موقعیت ایستا، بلکه فرایندی پویا و مستمر است که در آن، تعهد اخلاقی، صبر تربیتی و عقلانیت عملی در کنار یکدیگر معنا می‌یابند. از منظر اخلاق هنجاری و تربیتی، پدر در این چارچوب حامل مسئولیتی است که فراتر از تأمین مادی، به پرورش فضایل، شکل‌دهی به خویشتن‌داری، و تقویت حس مسئولیت اخلاقی در نسل آینده معطوف است؛ نقشی که در تثبیت بنیان خانواده و تداوم سرمایه اخلاقی جامعه، جایگاهی بنیادین دارد.

از دیدگاه مطالعات فرهنگی، چنین خوانشی از پدرانگی، پیوندی وثیق با مفهوم «انتقال بین‌نسلی ارزش‌ها» دارد؛ فرآیندی که طی آن، هنجارهای اخلاقی نه از راه اجبار، بلکه از طریق الگوپذیری، گفت‌وگو و زیست مشترک درونی می‌شوند. در این معنا، پدر نه صرفاً نقش‌آفرینی فردی، بلکه کارکردی تمدنی می‌یابد.

بازخوانی اندیشه و سیره امام علی(ع)، ما را به تأملی عمیق‌تر فرامی‌خواند: اینکه اخلاق چگونه می‌تواند از سطح توصیه‌های کلی و انتزاعی، به کنش روزمره و قابل مشاهده در روابط انسانی تبدیل شود؛ و چگونه فاصله میان باور، گفتار و کردار، با اتکاء به آگاهی، مراقبت اخلاقی و التزام تدریجی به فضیلت کاهش می‌یابد. این پرسش‌ها، نه صرفاً دینی، بلکه عمیقاً فلسفی، تربیتی و انسانی‌اند و همچنان برای انسان معاصر، محل تأمل و گفت‌وگو باقی می‌مانند.

بدین‌سان، سیزدهم رجب و بزرگداشت مقام پدر، اگر به بازاندیشی در باب فضیلت، عقلانیت اخلاقی و مسئولیت انسانی بینجامد، می‌تواند نقشی فراتر از یک مناسبت تقویمی ایفا کند و به فرصتی برای تعمیق گفت‌وگوی علمی و فرهنگی بدل شود.

۱۳ رجب و روز پدر خجسته باد؛

اگر به تعمیق فهم ما از انسان، فضیلت، عقلانیت اخلاقی و نقش تربیت در تداوم فرهنگ انسانی بینجامد.

حسین صالحی

دانش‌آموخته فلسفه، ادیان و عرفان