جنگ آمریکا و ایران از نظر شوک نفتی، هنوز به شوک انقلاب سال 57 نرسیده

ترجمه:امیررضا نظری

لندن، ۳ ژوئیه (رویترز) – محاسبات مبتنی بر داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، اوپک و وزارت انرژی آمریکا نشان می‌دهد که جنگ آمریکا و ایران بزرگ‌ترین شوک تاریخ بازار نفت از نظر میزان افت روزانه تولید بوده است، اما انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ همچنان از نظر کل نفت از دست‌رفته در طول زمان بزرگ‌ترین بحران نفتی تاریخ محسوب می‌شود.

شدت اختلال ناشی از جنگ، بار دیگر مقایسه‌هایی را با تحریم نفتی اعراب در سال ۱۹۷۳، انقلاب ایران و جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ برانگیخته است و در عین حال نشان می‌دهد بازار جهانی انرژی طی چند دهه گذشته تا چه اندازه تغییر کرده است.

شوکی متفاوت نسبت به بحران‌های گذشته

برخلاف بحران‌های پیشین، این جنگ تنها عرضه نفت خام را مختل نکرده، بلکه همزمان بر گاز طبیعی، فرآورده‌های پالایش‌شده نفتی و حتی کودهای شیمیایی نیز اثر گذاشته است.

این وضعیت آسیب‌پذیری‌هایی را آشکار کرده که طی دهه‌های اخیر در نتیجه رشد تقاضای انرژی، جهانی‌شدن تجارت و افزایش نقش خاورمیانه به عنوان صادرکننده سوخت‌های پالایش‌شده به وجود آمده است.

بحران‌های نفتی دهه ۱۹۷۰ آثار عمیقی بر اقتصاد جهان گذاشتند و سیاست‌های انرژی بسیاری از کشورهای واردکننده را دگرگون کردند. در واکنش به همان بحران‌ها، آژانس بین‌المللی انرژی تأسیس شد تا امنیت انرژی کشورهای صنعتی را تقویت کرده و ذخایر راهبردی نفت را هماهنگ کند.

این آژانس در بحران اخیر نیز با آزادسازی رکورد ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر استراتژیک تلاش کرده بازار را آرام کرده و کمبود عرضه را جبران کند.

مقایسه شدت بحران با شوک‌های تاریخی

بر اساس اعلام آژانس بین‌المللی انرژی، در اوج بحران، کاهش عرضه نفت به بیش از ۱۴ میلیون بشکه در روز رسید؛ رقمی معادل حدود ۱۳٫۶ درصد تقاضای جهانی نفت در سال جاری.

این میزان به‌مراتب بیشتر از شوک‌های تاریخی گذشته است:

• تحریم نفتی اعراب (۱۹۷۳–۱۹۷۴): حدود ۴٫۵ میلیون بشکه در روز
• انقلاب ایران (۱۹۷۹): حدود ۵٫۶ میلیون بشکه در روز
• جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱): حدود ۴٫۳ میلیون بشکه در روز

جنگ اخیر همچنین نزدیک به یک‌پنجم تولید جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) را در قطر متوقف کرده است. در دهه ۱۹۷۰ تجارت LNG تقریباً وجود نداشت و قطر نیز تا سال ۱۹۹۶ صادرات این محصول را آغاز نکرده بود.

اختلال‌ها تنها به نفت و گاز محدود نشد. توقف فعالیت پالایشگاه‌های حوزه خلیج فارس موجب کمبود سوخت دیزل و سوخت هواپیما نیز شد؛ پالایشگاه‌هایی که امروزه بخش مهمی از نیاز اروپا، آفریقا و آسیا را تأمین می‌کنند.

برآورد مؤسسه Argus Media نشان می‌دهد حدود ۲۴ میلیون تن LNG از بازار حذف شده که معادل تقریباً ۵٫۶ درصد تجارت جهانی LNG است.

مقایسه مدت بحران و مجموع خسارت‌ها

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی که در ۱۳ مه منتشر شد، کاهش تجمعی عرضه نفت کشورهای حوزه خلیج فارس از یک میلیارد بشکه فراتر رفته بود.

اگر کاهش روزانه ۱۴ میلیون بشکه‌ای را تا زمان توافق موقت آمریکا و ایران در ۱۷ ژوئن نیز در نظر بگیریم، مجموع نفت حذف‌شده از بازار به حدود ۱٫۵ میلیارد بشکه می‌رسد.

با وجود توافق موقت، انتظار می‌رود اختلال در عرضه، به‌ویژه در بخش گاز طبیعی، ماه‌ها و شاید سال‌ها ادامه داشته باشد.

چرا انقلاب ۱۹۷۹ هنوز بزرگ‌ترین بحران نفتی است؟

اگرچه جنگ اخیر از نظر شدت روزانه رکورد زده است، اما انقلاب ایران به دلیل طولانی بودن افت تولید همچنان بزرگ‌ترین بحران نفتی محسوب می‌شود.

بر اساس برآورد وزارت انرژی آمریکا، تولید نفت ایران بین سال‌های ۱۹۷۸ تا ۱۹۸۱ به طور متوسط ۳٫۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافت؛ موضوعی که معادل حدود ۴٫۳ میلیارد بشکه کاهش تجمعی تولید طی سه سال است؛ هرچند بخشی از این کمبود توسط سایر تولیدکنندگان خلیج فارس جبران شد.

«ایان سیمور»، روزنامه‌نگار و نویسنده حوزه نفت، در کتاب خود که در سال ۱۹۸۰ منتشر شد، برآورد کرده است تولید نفت ایران در سال ۱۹۷۹ به طور متوسط ۳٫۱ میلیون بشکه در روز بود، در حالی که پیش از انقلاب حدود ۶ میلیون بشکه در روز تولید می‌شد. به این ترتیب تنها در همان سال بیش از یک میلیارد بشکه تولید از دست رفت.

طبق داده‌های اوپک، تولید ایران در سال ۱۹۸۰ حتی به ۱٫۴۷ میلیون بشکه در روز سقوط کرد.

در مجموع، کاهش تولید سال‌های ۱۹۷۹ و ۱۹۸۰ نسبت به سطح تولید سال ۱۹۷۸ از ۲٫۷ میلیارد بشکه فراتر رفت؛ رقمی که همچنان از مجموع خسارت ثبت‌شده در بحران کنونی بیشتر است.

مقایسه با سایر بحران‌های نفتی

• در تحریم نفتی اعراب در سال‌های ۱۹۷۳–۱۹۷۴، کاهش تولید به تدریج طی سه ماه به ۴٫۵ میلیون بشکه در روز رسید و مجموع نفت حذف‌شده از بازار بین ۵۳۰ تا ۶۵۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود.
• در جنگ خلیج فارس ۱۹۹۱ نیز اختلال تولید حدود چهار ماه ادامه داشت و مجموع کاهش عرضه حدود ۵۱۶ میلیون بشکه تخمین زده می‌شود.

هر دو بحران از نظر مجموع نفت از دست‌رفته، کوچک‌تر از بحران کنونی بودند، اما همچنان از رکورد تجمعی انقلاب ۱۹۷۹ عقب‌تر قرار می‌گیرند.