چالش ارمنستان و روسیه در قفقاز؛ افزایش یارانه ریلی در برابر پروژه تریپ
علیرغم اختلافات راهبردی بر سر احیای خطوط ریلی مرزی، دولت ارمنستان یارانه شرکت راهآهن روسیه را افزایش داد.
به گزارش تسنیم، بر اساس تصمیمات اخیر و اسناد منتشر شده، دولت ارمنستان قصد دارد میزان یارانه تخصیصیافته به شرکت سهامی خاص «راهآهن قفقاز جنوبی» را به میزان 65 میلیون و 222 هزار درام افزایش دهد.
این اقدام در شرایطی صورت میگیرد که مناسبات ریلی و ترانزیتی میان ارمنستان و روسیه در ماههای اخیر با فراز و نشیبهای فراوانی روبهرو بوده است.
سایه سنگین مسکو بر شریانهای ریلی ارمنستان
اعطای این یارانههای دولتی موضوع جدیدی در اقتصاد سیاسی ارمنستان محسوب نمیشود. بر اساس قرارداد امتیازی که در سال 2008 میلادی میان دولت ارمنستان و شرکت «راهآهن روسیه» به امضا رسید، مقرر شد تا دولت ارمنستان بخشی از زیانهای سالانه این شرکت را که ناشی از سازماندهی و انجام حملونقل مسافر در مسیرهای توافقشده است، به صورت مستمر جبران و یارانههایی را به آن پرداخت کند.
شایان ذکر است که از سال 2008 تاکنون، مدیریت و بهرهبرداری از کل شبکه راهآهن ارمنستان بر مبنای همین قرارداد امتیازی، به طور کامل در اختیار شرکت سهامی خاص «راهآهن قفقاز جنوبی» قرار گرفته است. این نهاد تجاری در واقع یکی از شرکتهای تابعه و زیرمجموعه صددرصدی شرکت سهامی عام «راهآهن روسیه» به شمار میرود. مدت زمان اعتبار این قرارداد کلان، 30 سال تعیین شده است که در صورت توافق و رضایت دوجانبه، امکان تمدید آن برای یک دوره 10 ساله دیگر نیز وجود خواهد داشت.
با این وجود، آمارهای رسمی و بررسیهای میدانی نشان میدهد که از سال 2008 تا به امروز، حجم محمولههای باری در خطوط ریلی ارمنستان به نصف کاهش یافته است، فعالیت برخی از مسیرهای استراتژیک به طور کامل متوقف شده و مهمتر از همه، سرمایهگذاریهای الزامآور و تعهدات مالی طرف روسی تنها بر روی کاغذ باقی مانده و جنبه عملیاتی به خود نگرفته است.
لزوم بازنگری در سیاستهای حمایتی دولت
در همین رابطه، سورن پارسیان، از اقتصاددانان و تحلیلگران برجسته ارمنستانی، معتقد است که میزان و سازوکار تخصیص این یارانههای کلان باید به طور مداوم و با دقت بالا از سوی نهادهای نظارتی دولت مورد پایش و ارزیابی قرار گیرد.
پارسیان در جریان گفتگو با رسانههای محلی در این خصوص تصریح کرد: «تصمیمگیری برای تخصیص و پرداخت یارانههای دولتی نباید هر ساله با یک رویه ثابت و متن تکراری صورت پذیرد؛ بلکه مقامات مسئول موظفاند پیش از هرگونه اقدام، مطالعات اقتصادی عمیق و کارشناسیشدهای را به منظور شفافسازی و درک دقیق پیامدها و تاثیرات واقعی این کمکهای مالی به انجام برسانند.»
گره کور مسیرهای مرزی و بنبست دیپلماتیک
بر اساس برنامهریزیهای انجام شده، قرار است مبالغ مربوط به این یارانهها مستقیماً به پیشبرد برنامه «توسعه شبکه راهآهن» اختصاص یابد. در خصوص آخرین تحولات مرتبط با خطوط ریلی عبوری از خاک ارمنستان، باید به اظهارات چند روز پیش نیکول پاشینیان، نخستوزیر این کشور اشاره کرد.
وی رسماً اعلام کرد که ارمنستان فرآیندهای اجرایی با هدف بازسازی و احیای خطوط آهن در بخشهای استراتژیک «گیومری-آخوریک» و «یراسخ» را آغاز کرده است. پاشینیان همچنین تاکید کرد که گفتگوها و رایزنیهای کاری با شرکای روس در این زمینه همچنان تداوم خواهد یافت.
پیش از این، مقامات ایروان با ارسال درخواستهای رسمی به مسکو، خواستار مشارکت روسیه در بازسازی بخشهای مرزی گیومری-آخوریک و یراسخ شده بودند؛ چرا که احیای این مسیرهای کلیدی به ارمنستان اجازه میدهد تا دسترسی مستقیمی به مرزهای جمهوری آذربایجان و ترکیه پیدا کند. با این حال، طرف روسی تا به امروز نه تنها این درخواستها را بیپاسخ گذاشته و هیچ اقدام عملی صورت نداده، بلکه حتی آمادگی خود را نیز برای انجام چنین پروژهای اعلام نکرده است.
از سوی دیگر، مسکو با صراحت کامل اعلام کرده که تحت هیچ شرایطی قصد ندارد از امتیاز مدیریت شبکه راهآهن ارمنستان چشمپوشی کند. در مقابل، دولتمردان ارمنستان نیز به طور تلویحی سناریوی لغو قرارداد واگذاری و خروج مدیریت راهآهن از کنترل روسیه و سپردن آن به یک کشور ثالث را رد نکردهاند.
پرهیز از تنش با روسیه؛ استراتژی محتاطانه ارمنستان
با توجه به حساسیتهای موجود، آرمن پتروسیان، کارشناس ارشد مسائل منطقهای و شرقشناس، بر این باور است که در شرایط کنونی و با توجه به معادلات پیچیده قفقاز، دامن زدن به تنشها با مسکو از طریق لغو یکجانبه قرارداد امتیازی راهآهن، به هیچ وجه به صلاح منافع ملی ارمنستان نخواهد بود.
وی با حضور در یک برنامه تلویزیونی تاکید کرد که منطقیترین رویکرد در مقطع فعلی این است که دولت ابتدا تمرکز خود را بر روی پیشبرد عملیات بازسازی خطوط قرار دهد و بررسی وضعیت قرارداد امتیازی را به زمان مناسبتری در آینده موکول نماید.
پتروسیان در تشریح این دیدگاه اظهار داشت: «هزینههای مربوط به بازسازی این خطوط به قدری سنگین نیست که دولت ارمنستان از پس تامین مالی آن برنیاید و نتواند مسیرهای ریلی به سمت جمهوری آذربایجان و ترکیه را نوسازی کند. این پروژهها باید انجام شود و شاید در آینده شرایط به گونهای رقم بخورد که طرف روسی به نحوی مجبور به جبران هزینهها شود. ما باید اقدامات و استراتژیهای خود را به صورت کاملاً مرحله به مرحله و حسابشده پیش ببریم.»
جزئیات مالی و تعهدات بودجهای ارمنستان
بررسی دقیق پیشنویس این مصوبه دولتی نشان میدهد که بر اساس نتایج و عملکردهای مالی سال 2025 میلادی، رقم دقیق یارانه قابل پرداخت به شرکت «راهآهن قفقاز جنوبی» معادل 312 میلیون و 211 هزار درام برآورد شده است. این در حالی است که در قانون بودجه مصوب سال 2026 میلادی، تنها مبلغ 246 میلیون و 989 هزار درام برای این منظور پیشبینی و اختصاص یافته بود.
این اختلاف محاسباتی منجر به شکلگیری یک بدهی بالغ بر 65 میلیون و 222 هزار و 300 درام شده که اکنون دولت قصد دارد با تصویب اصلاحیهای در هیئت اجرایی، نسبت به تسویه این مبلغ اقدام کند. طبق توجیهات ارائه شده، پرداخت این مبلغ هیچگونه بار مالی اضافی و غیرمترقبهای را به بودجه دولتی تحمیل نخواهد کرد، زیرا یارانه مذکور دقیقاً معادل با هزینه امتیازی است که توسط خود شرکت به حساب بودجه دولت واریز می شود.
به طور مشخص، هزینه امتیازی برای سال 2025 نیز دقیقاً 312 میلیون و 211 هزار درام محاسبه شده بود که این شرکت رقم مذکور را در تاریخ 4 ژوئن 2026 میلادی به خزانه دولت واریز کرده است. در متن مصوبه تصریح شده است که دولت با اتخاذ این تصمیم، به تعهدات مالی پذیرفته شده در چارچوب قرارداد جامه عمل میپوشاند.
پروژه تریپ (TRIPP) و ادعای خروج از انزوای منطقهای
در تحلیل ابعاد کلانتر این تحولات، آرمن پتروسیان خاطرنشان میسازد که کابینه ارمنستان برای آن بخش از خطوط ریلی که در حال حاضر تحت مدیریت و کنترل شرکت روسی قرار دارند، یک برنامهریزی کاملاً مجزا و مستقل را در نظر گرفته است. هدف اصلی از این اقدام، جلوگیری از وابستگی روند اجرای پروژه ترانزیتی «تریپ» (TRIPP) و استراتژی کلان رفع انسداد مسیرهای ارتباطی، به سیاستها و اراده سیاسی فدراسیون روسیه است.
این کارشناس برجسته میافزاید: «کاملاً بدیهی است که مسکو تلاش خواهد کرد تا روند بازسازی و احیای برخی از بخشهای حیاتی راهآهن را به صورت مصنوعی و با بهانههای مختلف به تاخیر بیندازد. باید توجه داشت که پروژه بینالمللی تریپ، پیش و بیش از هر بازیگر دیگری، برای منافع ملی جمهوری ارمنستان ضرورت دارد. بنابراین، انفعال و گره زدن سرنوشت این پروژهها به تغییر مواضع مسکو، خطاست.»
پتروسیان در ادامه تاکید کرد: «اگر در حال حاضر فرصت و امکانی فراهم است - که قطعاً چنین فرصتی وجود دارد، زیرا صحبت بر سر مناطق بسیار کوچکی مانند بخشهای گیومری-آخوریک و یراسخ است - دولت ارمنستان میتواند با آرامش این عملیات نوسازی را به سرانجام برساند؛ به ویژه آنکه نهادهای غربی نظیر اتحادیه اروپا نیز برای مشارکت در این طرحها ابراز تمایل کردهاند.»
وی افزود: «در این مقطع زمانی حساس، راهاندازی مجدد خطوط ریلی باید در اولویت قرار گیرد. من کاملاً اطمینان دارم که در شرایط فعلی، فدراسیون روسیه فاقد منابع لازم برای نوسازی یا احداث خطوط راهآهن در خاک ارمنستان است و هیچگونه سرمایهای را در این بخش تزریق نخواهد کرد. این وظیفهای است که ارمنستان باید بر دوش بکشد. هر اقدامی که ایروان اکنون بتواند به صورت مستقل یا با همیاری شرکای قابل اعتماد خود به انجام برساند، نباید متوقف شود.»
خطرات ژئوپلیتیک و پیامدهای تقابل با روسیه
این تحلیلگر مسائل منطقهای در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به ایده خلع ید شرکت «راهآهن روسیه» از مدیریت خطوط ارمنستان، بار دیگر هشدار داد که این مسئله در شرایط کنونی به هیچ وجه در زمره اولویتهای فوری قرار ندارد و نباید با طرح شتابزده آن، یک فضای متشنج در روابط دوجانبه ایجاد کرد.
پتروسیان تصریح کرد: «در شرایطی که مسکو در یک دوره زمانی بسیار حساس، ملتهب و عصبی به سر میبرد، مطرح کردن چنین مباحثی از سوی طرف ارمنی چه توجیهی میتواند داشته باشد؟ روسها میتوانند در واکنش به این اقدامات، چنان موانع و بحرانهایی برای ما ایجاد کنند که ارمنستان به کلی اجرای پروژه راهبردی تریپ را فراموش کرده و تمام توان خود را صرف مهار این بحرانهای جدید کند.»
وی در پایان به عنوان نمونه به سناریوهای خطرناکی همچون احتمال طرح موضوع اخراج ارمنستان از «اتحادیه اقتصادی اوراسیا» - که تحت رهبری روسیه قرار دارد - اشاره کرد و قاطعانه نتیجه گرفت: «تا زمانی که ایروان نتوانسته جایگزینهای مطمئن و پایداری پیدا کند، ورود به چنین مناقشاتی برای کشور بسیار دردسرساز خواهد بود و از این رو، در برهه کنونی نباید به سمت تشدید تنشها با فدراسیون روسیه حرکت کرد.»
ارسال نظر