«همیار»؛ از تجربه بیمه پرتفوی در جهان تا آزمون اعتماد در بورس

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، پرداخت تعهدات طرح «همیار» را می‌توان یکی از مهم‌ترین رویدادهای این روزهای بازار سرمایه دانست؛ رویدادی که علاوه بر واریز مبالغ به حساب چند هزار سهامدار، به محک جدی اعتبار سیاست‌های حمایتی سازمان بورس و صندوق تثبیت بازار سرمایه تبدیل شده است؛ چرا که اجرای تعهدات این طرح نشان می‌دهد سیاست‌گذار پس از یک سال، وعده‌ای را که در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع بازار سرمایه داده بود، عملیاتی کرده است؛ موضوعی که در بازارهای مالی، نقشی تعیین‌کننده در بازسازی اعتماد سرمایه‌گذاران دارد.

طرح «همیار» در تابستان 1404 و همزمان با بازگشایی بورس پس از شوک‌های سیاسی و امنیتی ناشی از جنگ 12 روزه معرفی شد. در آن مقطع، نگرانی اصلی نهاد ناظر، افزایش فروش‌های هیجانی و خروج گسترده سرمایه‌گذاران خرد از تالار شیشه‌ای بود. به همین دلیل، سازمان بورس و صندوق تثبیت بازار سرمایه، به جای مداخله مستقیم در قیمت سهام یا حمایت از شاخص کل، از ابزاری مبتنی بر اوراق اختیار فروش تبعی برای کاهش ریسک سرمایه‌گذاری استفاده کردند؛ ابزاری که سهامداران حقیقی با پرتفوی حداکثر 500 میلیون تومانی می‌توانستند تنها با خرید یک ورقه «همیار» به ارزش اسمی یک ریال، سبد سهام خود را برای یک سال بیمه کنند. ضمن این که در صورت حفظ پرتفوی تا سررسید، اگر بازده سبد کمتر از 20 درصد بود، صندوق تثبیت، تفاوت را پرداخت می‌کرد.

هرچند «همیار» برای نخستین‌بار در سال 1404 اجرا شد، اما سابقه استفاده از ابزارهای مشابه در بازار سرمایه ایران به سال 1401 بازمی‌گردد. در آن سال نیز صندوق تثبیت بازار سرمایه با انتشار اوراق اختیار فروش تبعی تحت عنوان «سهام‌یار» تلاش کرد از پرتفوی سهامداران خرد حمایت کند. از این رو، تجربه «سهام‌یار» در واقع نخستین گام جدی برای استفاده از ابزارهای بیمه‌ای در بورس ایران بود و «همیار» را می‌توان نسخه تکامل‌یافته همان سیاست حمایتی دانست که این بار با دامنه پوشش گسترده‌تر و متناسب با شرایط بحرانی بازار طراحی شد.

البته ایده بیمه پرتفوی، موضوع تازه‌ای در بازارهای مالی جهان نیست؛ ریشه این ابزار به دهه 1970 میلادی و توسعه مفهوم «Portfolio Insurance» بازمی‌گردد؛ روشی که با هدف محدود کردن زیان سرمایه‌گذاران در دوره‌های افت بازار طراحی شد. بعدها با گسترش بازار مشتقات، استفاده از ابزارهایی مانند اختیار فروش (Protective Put) به یکی از رایج‌ترین روش‌های مدیریت ریسک در بورس‌های بزرگ دنیا تبدیل شد و امروز بخشی از استراتژی حرفه‌ای مدیران سرمایه‌گذاری محسوب می‌شود.

تجربه جهانی البته تنها به موفقیت‌ها محدود نیست؛ چرا که پس از سقوط تاریخی بازار سهام آمریکا در سال 1987، برخی تحلیلگران اجرای گسترده راهبردهای بیمه پرتفوی را یکی از عوامل تشدید فشار فروش عنوان کردند. با این حال، بررسی‌های بعدی نشان داد مشکل اصلی، کمبود نقدشوندگی و شرایط بحرانی بازار بود، نه اصل استفاده از ابزارهای پوشش ریسک. از آن زمان تاکنون، بورس‌های بزرگ دنیا به جای کنار گذاشتن این ابزارها، آنها را تکامل داده‌اند و اکنون اختیار معامله و سایر ابزارهای مدیریت ریسک، بخش جدایی‌ناپذیر بازارهای سرمایه توسعه‌یافته هستند.

در سال‌های اخیر نیز کشورها در مواجهه با شوک‌های اقتصادی و سیاسی، بیش از گذشته به صندوق‌های تثبیت و ابزارهای حمایتی روی آورده‌اند. برای نمونه، دولت کره‌جنوبی در دوره نوسانات شدید بازار بورس، صندوق تثبیت بازار را برای جلوگیری از گسترش بی‌ثباتی فعال کرد؛ اقدامی که نشان می‌دهد حمایت از بازار، در بورس‌های پیشرفته نیز عمدتا از مسیر مدیریت ریسک و حفظ اعتماد سرمایه‌گذاران انجام می‌شود، نه از طریق قیمت‌گذاری دستوری.

در ایران نیز استقبال از طرح «همیار» قابل توجه بود؛ و بیش از 148 هزار نفر برای خرید این اوراق اقدام کردند و در نهایت حدود 137 هزار سهامدار موفق شدند سبد سهام خود را تحت پوشش قرار دهند؛ آماری که باعث شد مهلت خرید این اوراق نیز تمدید شود. این استقبال نشان داد سرمایه‌گذاران خرد بیش از هر زمان دیگری به ابزارهایی نیاز دارند که بتواند بخشی از ریسک‌های سیستماتیک بازار را پوشش دهد.

اکنون با آغاز پرداخت تعهدات، مهم‌ترین دستاورد «همیار» شاید نه پرداخت مابه‌التفاوت بازده، بلکه اثبات قابلیت اجرای وعده‌های سیاست‌گذار باشد. این در شرایطی است که در بازارهای مالی، اعتماد با صدور بخشنامه یا اعلام بسته‌های حمایتی ایجاد نمی‌شود؛ بلکه زمانی شکل می‌گیرد که سرمایه‌گذار ببیند تعهدات اعلام‌شده در موعد مقرر اجرا می‌شوند. از این منظر، «همیار» را می‌توان آزمونی موفق برای اعتبار سیاست‌های حمایتی بازار سرمایه دانست.

با این حال، تجربه «همیار» نباید پایان مسیر باشد؛ و بازار سرمایه ایران برای نزدیک شدن به استانداردهای جهانی، به توسعه بازار مشتقه، تعمیق معاملات اختیار معامله، گسترش ابزارهای پوشش ریسک و ارتقای سواد مالی سرمایه‌گذاران نیاز دارد. بنابراین اگر تجربه «همیار» بتواند زمینه‌ساز طراحی ابزارهای نوین و غیرمداخله‌ای در مدیریت ریسک شود، این طرح تنها یک بسته حمایتی نخواهد بود، بلکه می‌تواند نقطه آغاز تحول در شیوه حمایت از سهامداران و افزایش تاب‌آوری بازار سرمایه ایران باشد.

مهدی حاجی‌وند، کارشناس بازار سرمایه