سهم نمایندگان حوزههای کوچک از کرسیهای کلیدی مجلس؛ یک الگوی قابل تأمل یا یک اتفاق سیاسی؟
یکی از پرسشهای مهم این است که آیا این وضعیت تنها نتیجه شایستگی فردی و سابقه تخصصی نمایندگان است یا عوامل دیگری مانند سازوکارهای درونمجلس، ائتلافهای سیاسی و میزان فشار افکار عمومی و رسانهها نیز در این انتخابها نقش دارند؟
آیا عضویت در هیئت رئیسه مجلس متناسب با وزن جمعیتی حوزههاست یا نشاندهنده الگوهای خاص قدرت در ساختار درونی مجلس است؟
علی اکبر رضایی
کارشناس ارشد روابط بینالملل
مجلس شورای اسلامی به عنوان یکی از ارکان اصلی تصمیمگیری کشور، تنها در صحن علنی خلاصه نمیشود. بخش مهمی از قدرت کارشناسی و تصمیمسازی مجلس در کمیسیونهای تخصصی شکل میگیرد؛ جایی که طرحها، لوایح و سیاستهای کلان پیش از رسیدن به صحن مجلس بررسی و کارشناسی میشوند.
ریاست، نواب ریاست، سخنگویی و دبیری کمیسیونها از جمله جایگاههایی است که به نمایندگان امکان اثرگذاری بیشتر در روند قانونگذاری و سیاستگذاری میدهد. اما بررسی ترکیب هیئترئیسه برخی کمیسیونهای مجلس دوازدهم، یک پرسش قابل تأمل ایجاد میکند: چرا بخش قابل توجهی از این جایگاههای مهم در اختیار نمایندگان حوزههای انتخابیه کوچک و متوسط قرار گرفته است؟
در نگاه نخست، این مسئله میتواند نشانهای مثبت باشد؛ چرا که نشان میدهد وزن سیاسی یک نماینده صرفاً به جمعیت حوزه انتخابیه او وابسته نیست و یک نماینده از یک شهرستان کوچک نیز میتواند با تکیه بر تخصص، سابقه، تجربه و توانایی ایجاد ارتباطات سیاسی، به جایگاههای مهم ملی برسد.
اما از زاویهای دیگر، این موضوع نیازمند بررسی دقیقتر است. در حالی که کلانشهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان، شیراز و تبریز دارای تعداد زیادی از نخبگان سیاسی و جمعیت قابل توجهی از رأیدهندگان هستند، در برخی موارد شاهد آن هستیم که نمایندگان حوزههای کوچکتر سهم قابل توجهی از مدیریت کمیسیونهای مهم مجلس را در اختیار گرفتهاند.
یکی از پرسشهای مهم این است که آیا این وضعیت تنها نتیجه شایستگی فردی و سابقه تخصصی نمایندگان است یا عوامل دیگری مانند سازوکارهای درونمجلس، ائتلافهای سیاسی و میزان فشار افکار عمومی و رسانهها نیز در این انتخابها نقش دارند؟
در نظامهای پارلمانی، قدرت بسیاری از نمایندگان نه از جمعیت حوزه انتخابیه، بلکه از توانایی آنها در ایجاد ائتلاف، مذاکره و جلب اعتماد سایر نمایندگان ناشی میشود. بنابراین طبیعی است که یک نماینده از حوزهای کوچک، اگر تجربه و شبکه سیاسی قوی داشته باشد، بتواند ریاست یک کمیسیون مهم را به دست آورد.
با این حال، نقش رسانه و افکار عمومی نیز قابل چشمپوشی نیست. نمایندگان حوزههای کوچک معمولاً نسبت به نمایندگان کلانشهرها کمتر در معرض پوشش دائمی رسانههای ملی قرار دارند. این مسئله میتواند باعث شود عملکرد آنها در جایگاههای مهم پارلمانی کمتر مورد ارزیابی عمومی قرار گیرد؛ موضوعی که اهمیت شفافیت و گزارشدهی عملکرد کمیسیونها را دوچندان میکند.
هدف از طرح این مسئله، زیر سؤال بردن حضور نمایندگان شهرستانها در جایگاههای مهم مجلس نیست. اتفاقاً حضور نمایندگان مناطق مختلف کشور در مدیریت پارلمان میتواند به توزیع عادلانهتر قدرت سیاسی کمک کند. مسئله اصلی این است که هر اندازه قدرت و مسئولیت یک نماینده افزایش پیدا میکند، ضرورت پاسخگویی او نیز باید بیشتر شود؛ چه نماینده تهران باشد، چه نماینده یک شهرستان کوچک.
اکنون با توجه به سهم قابل توجه نمایندگان حوزههای کوچک و متوسط در هیئترئیسه کمیسیونهای مختلف مجلس دوازدهم، یک سؤال مهم پیش روی پژوهشگران علوم سیاسی قرار دارد: آیا این سهم متناسب با وزن جمعیتی این حوزههاست یا نشاندهنده الگوهای خاص قدرت در ساختار درونی مجلس است؟
پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی آماری چند دوره مجلس، مقایسه جمعیت حوزههای انتخابیه و تحلیل روابط درونپارلمانی است؛ اما همین دادههای اولیه نشان میدهد که موضوع، ظرفیت تبدیل شدن به یک بحث جدی درباره توزیع قدرت در پارلمان ایران را دارد.
نمونههایی از اعضای هیئترئیسه کمیسیونهای مجلس دوازدهم
رؤسای کمیسیونها
- غلامرضا تاجگردون – نماینده گچساران و باشت → رئیس کمیسیون برنامه و بودجه
- محمدرضا رضایی کوچی – نماینده خفر → رئیس کمیسیون عمران
- موسی احمدی – نماینده کنگان، دیر، جم و عسلویه → رئیس کمیسیون انرژی
- محمد سرگزی – نماینده زابل، زهک، هیرمند، نیمروز و هامون → رئیس کمیسیون حقوقی و قضایی
- حسینعلی شهریاری – نماینده زاهدان → رئیس کمیسیون بهداشت و درمان
- رضا علیزاده – نماینده ورزقان → رئیس کمیسیون صنایع و معادن
- محمدجواد عسکری – نماینده داراب و زریندشت → رئیس کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست
نواب رئیس
- مهرداد گودرزوند چگینی – نماینده رودبار → نایبرئیس اول کمیسیون برنامه و بودجه
- فرهاد شهرکی – نماینده زابل و زهک → نایبرئیس اول کمیسیون انرژی
- فرشاد ابراهیمپور – نماینده ایذه، باغملک، صیدون و دزپارت → نایبرئیس اول کمیسیون آموزش
- محمد پاکمهر – نماینده بجنورد → نایبرئیس اول کمیسیون بهداشت و درمان
- روحالله عباسپور – نماینده بوئینزهرا و آوج → نایبرئیس اول کمیسیون صنایع و معادن
- محمدتقی نقدعلی – نماینده خمینیشهر → نایبرئیس اول کمیسیون حقوقی و قضایی
- فریدون همتی – نماینده ایلام → نایبرئیس دوم کمیسیون برنامه و بودجه
- محمد کعب عمیر – نماینده شوش → نایبرئیس دوم کمیسیون انرژی
- امیر حیاتمقدم – نماینده ماهشهر → نایبرئیس دوم کمیسیون امنیت ملی
- بابک رضازاده – نماینده مشکینشهر → نایبرئیس دوم کمیسیون بهداشت و درمان
- فرهاد طهماسبی – نماینده استهبان، نیریز و بختگان → نایبرئیس دوم کمیسیون صنایع و معادن
- محمد نصیری – نماینده سرایان، فردوس، طبس، بشرویه و عشقآباد → نایبرئیس دوم کمیسیون عمران
- اسماعیل سیاوشی – نماینده چادگان، فریدن و فریدونشهر → نایبرئیس دوم کمیسیون فرهنگی
- عثمان سالاری – نماینده تربتجام → نایبرئیس دوم کمیسیون حقوقی و قضایی
سخنگویان و دبیران
- محمدقسیم عثمانی – نماینده بوکان → سخنگوی کمیسیون برنامه و بودجه
- ابراهیم رضایی – نماینده دشتستان → سخنگوی کمیسیون امنیت ملی
- احمد راستینه – نماینده شهرکرد → سخنگوی کمیسیون فرهنگی
- فتحالله توسلی – نماینده بهار و کبودرآهنگ → سخنگوی کمیسیون اقتصادی
- رضا سپهوند – نماینده خرمآباد و چگنی → سخنگوی کمیسیون انرژی
- ولیالله بیات – نماینده تفرش، آشتیان و فراهان → سخنگوی کمیسیون امور داخلی
- سلمان اسحاقی – نماینده قائنات و زیرکوه → سخنگوی کمیسیون بهداشت
- زهرا سعیدی – نماینده مبارکه → سخنگوی کمیسیون صنایع
- عبدالجلال ایری – نماینده بندرترکمن → سخنگوی کمیسیون عمران
- هوشنگ هادیانپور – نماینده شازند → سخنگوی کمیسیون کشاورزی
- علی آذری – نماینده قوچان و فاروج → سخنگوی کمیسیون حقوقی و قضایی
- محسن بیگلری – نماینده سقز و بانه → دبیر اول کمیسیون برنامه و بودجه
- غلامحسین زارعی – نماینده دشتی و تنگستان → دبیر اول کمیسیون اقتصادی
- امید کریمیان – نماینده مریوان و سروآباد → دبیر اول کمیسیون انرژی
- احمد جباری – نماینده بندرلنگه → دبیر اول کمیسیون عمران
- عبدالکریم هاشمی نخل ابراهیمی – نماینده میناب → دبیر دوم کمیسیون برنامه و بودجه
- هادی محمدپور – نماینده گناباد و بجستان → دبیر دوم کمیسیون اقتصادی
- عبدالحسین همتی – نماینده زرند و کوهبنان → دبیر دوم کمیسیون انرژی
- سید جمال موسوی – نماینده ماهنشان و ایجرود → دبیر دوم کمیسیون عمران
- هادی هاشمینیا – نماینده خرمآباد و چگنی → دبیر دوم کمیسیون کشاورزی