بیماری ابولا + علائم و درمان
ثبت نخستین بیمار ابولا در اروپا از زمان آغاز شیوع جدید، زنگ خطر را همزمان با گسترش سریع یک گونه نادر و ناشناخته این ویروس در آفریقا به صدا درآورده است.
چند روزی است که نام «ابولا» بار دیگر به صدر خبرهای جهان بازگشته است. بیماریای که بسیاری آن را با تصاویر لباسهای محافظ، قرنطینههای سخت و بحرانهای مرگبار آفریقا به یاد میآورند، این بار با ثبت نخستین مورد ابتلا در اروپا از زمان آغاز شیوع جدید، دوباره توجه نظامهای بهداشتی جهان را به خود جلب کرده است.
ابولا چیست؟
ابولا بیماری ویروسی شدیدی است که نخستین بار در سال ۱۹۷۶ در نزدیکی رودخانهای به همین نام در جمهوری دموکراتیک کنگو شناسایی شد. دانشمندان معتقدند خفاشهای میوهخوار مخزن طبیعی این ویروس هستند و بیماری میتواند از طریق تماس با حیوانات آلوده یا افراد مبتلا به انسان منتقل شود.
برخلاف ویروس کرونا، ابولا از طریق هوا منتقل نمیشود. انتقال بیماری معمولاً تنها در اثر تماس مستقیم با خون یا سایر مایعات بدن فرد بیمار یا سطوح آلوده به این ترشحات رخ میدهد. همچنین افراد مبتلا معمولاً پیش از بروز علائم، ناقل بیماری نیستند؛ موضوعی که کنترل زنجیره انتقال را نسبت به بیماریهای تنفسی آسانتر میکند.
چرا شیوع امسال متفاوت است؟
عامل شیوع کنونی گونهای نادر از ویروس ابولا به نام «بوندیبوگیو» است؛ گونهای که نخستین بار در سال ۲۰۰۷ در اوگاندا شناسایی شد و تاکنون تنها چند شیوع محدود از آن ثبت شده بود. به همین دلیل اطلاعات دانشمندان درباره رفتار این ویروس بسیار کمتر از گونه مشهور «زئیر» است؛ همان گونهای که عامل همهگیری مرگبار غرب آفریقا در سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ بود.
بررسیها نشان میدهد میزان مرگومیر بوندیبوگیو معمولاً کمتر از گونه زئیر و حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد است، اما مشکل اصلی اینجاست که تاکنون هیچ واکسن یا درمان اختصاصی تأییدشدهای برای آن وجود ندارد. همین موضوع مهار شیوع فعلی را دشوارتر کرده است. از سوی دیگر، پزشکان معتقدند این گونه آهستهتر در بدن تکثیر میشود. این ویژگی اگرچه فرصت بیشتری برای درمان بیماران ایجاد میکند، اما ممکن است باعث شود علائم اولیه برای مدت بیشتری شبیه بیماریهایی مانند مالاریا یا آنفلوانزا باقی بماند و تشخیص با تأخیر انجام شود.
علائم بیماری چیست؟
دوره نهفتگی ابولا معمولاً بین دو تا ۲۱ روز است و بیماری اغلب بهطور ناگهانی آغاز میشود. تب بالا، ضعف شدید، درد عضلات، سردرد، گلودرد، تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم و بیاشتهایی از مهمترین علائم اولیه هستند.
در مراحل پیشرفته، از دست رفتن شدید مایعات بدن میتواند باعث افت فشار خون، آسیب کلیه و کبد، نارسایی چند اندام و شوک شود. برخلاف تصور رایج، خونریزی شدید همیشه نخستین علامت بیماری نیست و بسیاری از بیماران در روزهای ابتدایی هیچ نشانهای از خونریزی ندارند.
چگونه این شیوع به بحران تبدیل شد؟
اگرچه شیوع فعلی بهطور رسمی در ۱۵ مه ۲۰۲۶ اعلام شد، اما بررسیهای بعدی نشان داد ویروس هفتهها پیش از اعلام رسمی در حال گردش بوده است. نخستین بیماران با علائمی مانند تب، استفراغ و اسهال به مراکز درمانی مراجعه کرده بودند، اما به دلیل شباهت این علائم با بیماریهایی مانند مالاریا و وبا، پزشکان در ابتدا به ابولا مشکوک نشدند.
از سوی دیگر، برخی آزمایشهای اولیه نیز برای شناسایی گونههای رایجتر ابولا طراحی شده بودند و در تشخیص گونه بوندیبوگیو عملکرد مناسبی نداشتند. همین چند هفته تأخیر باعث شد ویروس بیسر و صدا در مناطق مختلف گسترش پیدا کند و زمانی شناسایی شود که زنجیره انتقال در چندین منطقه شکل گرفته بود.
اکنون استان ایتوری در شمالشرق جمهوری دموکراتیک کنگو کانون اصلی شیوع است و بیماری به استانهای کیوو شمالی و کیوو جنوبی و همچنین اوگاندا نیز گسترش یافته است. علاوه بر این، ناامنی، درگیریهای مسلحانه، جابهجایی گسترده جمعیت و کمبود امکانات درمانی، کار تیمهای بهداشتی را برای شناسایی بیماران و مهار بیماری بسیار دشوار کرده است.
آمار شیوع؛ بزرگترین بحران گونه بوندیبوگیو
بر اساس آخرین آمار رسمی، تاکنون بیش از هزار و ۲۰۰ مورد قطعی ابتلا به ابولا در جمهوری دموکراتیک کنگو ثبت شده و بیش از ۳۲۰ نفر جان خود را از دست دادهاند. اوگاندا نیز موارد ابتلا و مرگ را گزارش کرده و فرانسه نخستین مورد وارداتی این شیوع را در اروپا تأیید کرده است. با این حال، آنچه بیش از تعداد مبتلایان توجه کارشناسان را جلب کرده، سرعت گسترش بیماری است. مقامهای مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آفریقا میگویند این سریعترین شیوع ثبتشده گونه بوندیبوگیو از زمان شناسایی آن در سال ۲۰۰۷ است؛ بهگونهای که تنها در چند هفته شمار مبتلایان از مرز هزار نفر عبور کرد.
همزمان، بیمارستانهای مناطق درگیر با بحرانی جدی روبهرو شدهاند. بسیاری از مراکز درمانی نزدیک به ظرفیت کامل فعالیت میکنند و با کمبود پزشک، پرستار، تجهیزات حفاظت فردی، امکانات آزمایشگاهی و تخت بستری مواجه هستند. سازمانهای بینالمللی هشدار دادهاند که بدون افزایش کمکهای پزشکی و تجهیز مراکز درمانی، مهار بیماری دشوارتر خواهد شد.
نخستین بیمار اروپا چگونه شناسایی شد؟
ثبت نخستین مورد ابتلا در فرانسه، موج تازهای از نگرانی را در اروپا ایجاد کرد. بیمار، پزشکی فرانسوی بود که پس از پایان مأموریت بشردوستانه خود در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو به کشورش بازگشت و اندکی بعد دچار تب و علائم اولیه بیماری شد. آزمایشهای تخصصی ابتلای او به گونه بوندیبوگیو را تأیید کرد و وی بلافاصله در یکی از مراکز تخصصی بیماریهای عفونی بستری شد.
مقامهای فرانسوی نیز عملیات رهگیری تمام افرادی را که در طول سفر یا پس از بازگشت با او تماس نزدیک داشتهاند آغاز کردند. تاکنون هیچ مورد ثانویهای در فرانسه گزارش نشده و وزارت بهداشت این کشور تأکید کرده است که خطر انتقال بیماری برای عموم مردم بسیار پایین است؛ زیرا ابولا تنها از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن فرد بیمار منتقل میشود.
آیا درمانی برای آن وجود دارد؟
یکی از مهمترین چالشهای شیوع کنونی، نبود واکسن یا درمان اختصاصی برای گونه بوندیبوگیو است. اگرچه در سالهای گذشته واکسنهایی برای گونه زئیر ابولا تولید شدهاند، اما اثربخشی آنها در برابر این گونه نادر هنوز بهطور قطعی تأیید نشده است.
در حال حاضر، درمان بیماران بر پایه مراقبتهای حمایتی انجام میشود؛ از جمله جبران کمآبی بدن، تزریق مایعات و الکترولیتها، کنترل علائم، حفظ عملکرد کلیه و کبد و مراقبت از بیماران بدحال. پزشکان میگویند هرچه بیمار زودتر شناسایی و بستری شود، احتمال زنده ماندن او بهطور قابل توجهی افزایش مییابد.
در کنار این اقدامات، چند داروی آزمایشی از جمله «رمدسیویر» و آنتیبادی مونوکلونال «MBP134» در قالب کارآزماییهای بالینی در کنگو در حال بررسی هستند و پژوهشگران نیز روی توسعه واکسن اختصاصی این گونه کار میکنند.
چرا کودکان بیشتر در معرض خطر هستند؟
یکی از جنبههای نگرانکننده شیوع فعلی، نرخ بالاتر مرگومیر در کودکان است. اگرچه آنها بخش کوچکتری از مبتلایان را تشکیل میدهند، اما سهم بیشتری از جانباختگان را به خود اختصاص دادهاند. پزشکان این موضوع را به عواملی مانند سوءتغذیه، تشخیص دیرهنگام، از دست دادن سریع مایعات بدن و دسترسی محدود به مراقبتهای تخصصی نسبت میدهند.
آیا ابولا میتواند به یک پاندمی تبدیل شود؟
پس از ثبت نخستین مورد ابتلا در اروپا، این پرسش بار دیگر مطرح شد که آیا جهان ممکن است با همهگیری دیگری روبهرو شود. با این حال، سازمان جهانی بهداشت، مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC) و مرکز اروپایی پیشگیری و کنترل بیماریها (ECDC) معتقدند خطر تبدیل این شیوع به یک پاندمی جهانی پایین است.
دلیل اصلی این ارزیابی، شیوه انتقال ویروس است. ابولا برخلاف کرونا یا آنفلوانزا از طریق هوا منتشر نمیشود و انتقال آن تقریباً همیشه به تماس مستقیم با خون یا سایر مایعات بدن فرد بیمار نیاز دارد. همچنین افراد مبتلا معمولاً پیش از ظاهر شدن علائم ناقل بیماری نیستند. این ویژگیها باعث میشود با شناسایی سریع بیماران، ایزوله کردن آنها و رهگیری تماسها، زنجیره انتقال در بیشتر موارد قابل کنترل باشد.
چرا جهان همچنان این شیوع را با دقت دنبال میکند؟
اگرچه احتمال تبدیل شدن شیوع کنونی به یک پاندمی پایین است، اما این بحران بار دیگر نشان داد که بیماریهای مشترک بین انسان و حیوان همچنان یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت جهانی هستند. حتی ویروسی که انتقال آن نسبتاً دشوار است، اگر با عواملی مانند تأخیر در تشخیص، نبود واکسن اختصاصی، درگیریهای مسلحانه، جابهجایی گسترده جمعیت و ضعف زیرساختهای درمانی همراه شود، میتواند به بحرانی بزرگ تبدیل شود.
اکنون نگاه جامعه جهانی به شرق آفریقا دوخته شده است؛ جایی که پزشکان، پژوهشگران و سازمانهای بینالمللی تلاش میکنند زنجیره انتقال بزرگترین شیوع ثبتشده گونه بوندیبوگیو را متوقف کنند. نتیجه این تلاشها نهتنها سرنوشت هزاران بیمار را رقم خواهد زد، بلکه اطلاعات ارزشمندی درباره یکی از کمترشناختهشدهترین گونههای ویروس ابولا در اختیار دانشمندان قرار خواهد داد و میتواند به توسعه واکسنها و درمانهای مؤثرتر برای مقابله با شیوعهای آینده کمک کند.
منبع: فارس