در دنیای دندانپزشکی و پزشکی، تصویربرداری با اشعه ایکس یکی از ابزارهای حیاتی برای تشخیص و درمان بیماری های مختلف محسوب می شود. فیلم های رادیوگرافی که از دندان ها و ساختار های فکی تهیه می شوند، به دندانپزشکان این امکان را می دهند که به راحتی وضعیت داخلی دندان را بررسی کنند. برای به دست آوردن تصاویری با کیفیت، استفاده از فرایندهای ظهور و ثبوت ضروری است. در این مطلب، به بررسی دقیق ترکیبات شیمیایی و مراحل انجام ظهور و ثبوت می پردازیم.

مراحل ثبوت و ظهور فیلم رادیولوژی دندانپزشکی

در رادیولوژی اطلاعات اولیه اشعه اشعه ایکس یا نور به فیلم رادیوگرافی می تابد و تصویر پنهانی بر اساس میزان نور تولید شده، تشکیل خواهد شد. اما این تصویر با چشم غیر قابل رویت است. لذا اطلاعات ثبت شده در آن باید تحت یک فرایند شیمیایی (ظهور و ثبوت) تبدیل به یک تصویر قابل رویت و دائمی شود. در این مرحله استفاده صحیح از تجیهزات دندانپزشکی مرتبط با محلول های ظهور نقش مهمی در کیفیت نهایی تصویر خواهد داشت. ثبوت و ظهور فیلم های اشعه ایکس به صورت دستی، امروزه فقط در موارد استثنایی مورد استفاده قرار می گیرد.

ظهور فیلم رادیولوژی دندانپزشکی

اولین مرحله، مرحله ظهور است در این مرحله ابتدا به آماده سازی محلول ظهور که معمولا شامل هیدروکینون، فنیدون یا متول، سدیم سولفیت و سدیم کربنات است می پردازیم. دمای محلول تقریبا چیزی بین 20 تا 24 درجه سانتی گراد است. پس از آماده سازی مرحله ظهور دو فرایند متفاوت را باید انجام دهیم:

1. غوطه ور کردن فیلم در محلول ظهور: فیلم به مدت مشخصی (معمولا 5 تا 10 دقیقه) در محلول ظهور غوطه ور می شود تا تصویر نهان ظاهر شود. در این مرحله ترکیبات سازنده ی محلول باعث ایجاد نقاط تیره در تصویر می شوند.
2. شستشو با آب: برای حذف باقی مانده های محلول ظهور و توقف واکنش شیمیایی باید فیلم با آب شستشو داده شود. این مرحله را باید به مدت چند دقیقه تکرار کرد تا تمام مواد شیمیایی باقی مانده از سطح فیلم پاک شوند.

ثبوت فیلم رادیولوژی دندانپزشکی

مرحله ثبوت دومین مرحله برای ظاهر سازی تصاویر است. در این مرحله ابتدا محلول ثبوت را آماده می کنیم. این محلول شامل تیوسولفات سدیم، اسید استیک، آلومینیوم سولفات و پتاسیم آلوم است. پس از آماده ساز محلول، برای انجام این دو فرآیند باید اقدام کنیم:

1. غوطه ور کردن فیلم در محلول ثبوت: این مرحله چیزی بین 5 تا 10 دقیقه زمان می برد. غوطه ور کردن فیلم در محلول ثبوت به پایدارسازی تصویر و حذف نقره ی هالید نور ندیده کمک می کند.
2. شستشوی نهایی با آب: شستشوی نهایی با آب چیزی بین 10 تا 30 دقیقه زمان لازم دارد. فیلم باید به دقت شسته شود تا تمامی مواد شیمیایی از آن پاک شود.

شستشو فیلم رادیوگرافی دندان

هنگامی که فیلم، تانک ثبوت را ترک می کند، امولسیون فیلم از داروی ثبوت اشباع شده است. در صورتی که این مواد از روی فیلم برداشته نشود، پس از مدتی روی سطح فیلم لکه های زرد –قهوه بوجود می آید و به منظور جلوگیری از این اثرات می باید، فیلم از مرحله شستشو عبور کند. در عین عبور از این مرحله مواد موجود در امولسیون از طریق انتشار، به خارج از آن انتقال می باید. آب لوله یک ماده مناسب برای استفاده در این مرحله می باشد.

خشک کردن رادیوگرافی دندان

مرحله خشک کردن، آخرین مرحله از مراحل ظهور و ثبوت می باشد و در آن تمام آب و مواد دیگر از امولسیون فیلم تبخیر می شوند. البته باید توجه داشت که برای جلوگیری از شکسته شدن امولسیون فیلم می باست مقداری رطوبت در امولسیون باقی بماند. در سیستم های ظهور و ثبوت اتوماتیک، آب سطح فیلم به وسیله غلطک های آبگیر بین مرحله شستشو و خشک کن برداشته می شود و آب درون امولسیون فیلم بوسیله عمل تبخیر خارج می شود. در سیستم های دستی برای جلوگیری از اتلاف وقت فیلم ها را به شکل مرطوب استفاده می کردند.

مشکلات رایج فرایند ظهور و ثبوت

فرایند ظهور و ثبوت فیلم رادیولوژی یکی از مراحل اساسی در تهیه تصاویر تشخیصی در دندانپزشکی به شمار می رود. حتی در صورتی که تابش اشعه ایکس به درستی انجام شده باشد، هرگونه خطا یا نقص در مراحل ظهور و ثبوت می تواند منجر به کاهش کیفیت تصویر، بروز آرتیفکت ها و در نهایت اختلال در تشخیص صحیح شود. ای مشکلات نه تنها ارزش تشخیصی رادیوگرافی را کاهش می دهند، بلکه ممکن است موجب تکرر تصویر برداری و افزایش دوز دریافتی اشعه برای بیمار گردند.

مشکلات رایج فرایند ظهور و ثبوت معمولا ناشی از عواملی مانند زمان و دما نامناسب محلول ها، کهنه یا آلوده بودن مواد شیمیایی، شرایط نامطلوب اتاق تاریک و خطاهای انسانی در حین پردازش فیلم هستند. آشنایی با این خطاها و شناخت علل و پیامد های آنها، نقش مهمی در پیشگیری از بروز تصاویر نامطلوب و حفظ کیفیت تشخیصی رادیوگرافی دندانپزشکی دارد. از این رو، بررسی مشکلات فرایند ظهور و ثبوت و راه های پیشگیری از آنها، بخش مهمی از آموزش رادیولوژی دندانپزشکی را تشکیل می دهد.

معرفی برخی محلول های ظهور و ثبوت رادیوگرافی دندانپزشکی

در رادیوگرافی دندانپزشکی، کیفیت نهایی تصویر علاوه بر عوامل تابشی، به نحوه ی پردازش فیلم و استفاده از محلول های استاندارد ظهور و ثبوت وابسته است. انتخاب محلول های مناسب و با کیفیت، نقش مهمی در دستیابی به تصاویری با وضوح، کنتراست و ماندگاری مطلوب ایفا می کند. از این رو، استفاده از برندهای معتبر برای رادیولوژی دندانپزشکی اهمیت ویژه ای دارد.

• طیف ساز: محلول های ظهور و ثبوت برند طیف ساز به عنوان یکی از محصولات تولید داخل، به طور گسترده در مراکز دندانپزشکی و آموزشی مورد استفاده قرار می گیرند. این محلول ها با فرمولاسیون استاندارد طراحی شده اند تا فرایند ظهور تصویر نهفته و تثبیت نهایی فیلم رادیوگرافی را به صورت موثر انجام دهند.
• جهان پردازش دارو: محلول های ظهور و ثبوت برند جهان پرداز دارو به عنوان یکی از محصولات تولید داخل، به طور گسترده در مراکز دندانپزشکی و آموزشی و آموزشی مورد استفاده قرار می گیرند. این محلول ها با فرمولاسیون استاندارد طراحی شده اند تا فرایند آشکار سازی تصویر نهفته و تثبیت نهایی فیلم رادیوگرافی را به طور موثر انجام دهند.
• پاکتیس: محلول ظهور و ثبوت پاکتیس، محصولی ایرانی است که با فرمولاسیون PETROCHEM کانادا تولید می شود و برای ظهور و ثبوت عکس های رادیوگرافی در حوزه دندانپزشکی کاربرد دارد. این محلول به صورت غلیظ عرضه می شود و با ترکیب آب، مقدار قابل توجهی محلول آماده مصرف (حدود 2 لیتر) را فراهم می کند.
• کداک: کداک یکی از پیشگامان صنعت عکاسی و تصویربرداری در جهان است و محصولات شیمیایی ظهور و ثبوت آن، سالهاست که توسط رادیولوژیست ها و دندانپزشکان در سراسر دنیا مورد استفاده قرار می گیرد.
• آگفا: آگفا نیز یک برند برجسته دیگر در حوزه تصویربرداری پزشکی و صنعتی است. این شرکت نیز محلول های شیمیایی با کیفیت بالا برای ظهور و ثبوت فیلم های رادیوگرافی تولید می کند.

نتیجه گیری

ظهور و ثبوت دو فرایند حیاتی در دندانپزشکی و تصویر برداری پزشکی هستند که به تولید تصاویر با کیفیت و دقیق کمک می کنند. با درک بهتر این فرایندها و توجه به ترکیبات شیمیایی مورد استفاده شده، می توانیم به کاربرد بهتر و امن تر این تکنیک ها در حوزه سلامت دست یابیم.